Gert Biesta over het prachtige risico van onderwijs

“Probeer in het onderwijs eens een tijd het woord ‘leren’ te vermijden.”

Gert Biesta is niet bang om zijn gehoor af en toe te provoceren. Maar voor hem is dat waar het op school over gaat. Goed onderwijs gaat niet over ‘leren’, maar over ‘onderwijzen’. Dat is een tegelijk simpele en moedige uitspraak in een tijd waarin leerlingen ‘learners’ genoemd worden, het curriculum een ‘leerlijn’, scholen veranderen in ‘places for learners’ en docenten in ‘begeleiders van het leerproces’. Zijn ideeën zijn ook een krachtige afrekening met de heersende cultuur van meten en afrekenen, die elk risico wil uitsluiten en wordt gedreven door angst en wantrouwen, niet door geloof en vertrouwen. Onderwijzen is volgens Biesta moeilijk en onderwijs riskant.

“Wat betekent dat voor mij als leraar?”

20140505-215100.jpgDonderdag 15 mei, op de voorlaatste Onderwijsavond van hetkind, gaf Gert Biesta, onderwijspedagoog en hoogleraar aan de Universiteit van Luxemburg, voor een stampvolle en muisstille zaal een lezing over zijn werk. Onlangs verscheen van hem het boek ‘The Beautiful Risk of Education’ dat besproken werd door o.a. Hartger Wassink en Simon Verwer. In september verschijnt de Nederlandse vertaling door René Kneyber. In zijn lezing gaf Biesta een overzicht van de ideeën die hij in eerdere boeken en artikelen ontwikkelde en die hij verder uitwerkte in zijn laatste boek.

Goed onderwijs

Voor goed onderwijs moeten we ons allereerst de vraag stellen, waartoe het dient. Dan pas komt de vraag over inhoud en methode. Dat gaat recht in tegen de huidige praktijk waarbij testen en examens steeds meer het doel worden van het onderwijs en de inhoud ervan grotendeels bepalen. Goed onderwijs is in de visie van Gert Biesta dan ook niet effectief onderwijs, of doelmatig onderwijs, want daarbij gaat het om de processen. Het is ook niet: excellent onderwijs, omdat het daar om competitie gaat.

Het is ook niet leerstofgericht of kindgericht. Wanneer onderwijs leerstofgericht is, lopen we het risico voorbij te gaan aan de realiteit van het kind. De reactie daarop, de kind-gerichte visie negeert het feit dat het in het onderwijs en onderwijzen altijd ergens om gaat. De uitweg is dan ook een visie op onderwijs en onderwijzen waarin de existentie van het kind – een bestaan in en met de wereld – centraal staat. Goed onderwijs is dus wereldgericht. Waarbij we wereld hier zo ruim mogelijk opvatten, als alles wat, ten opzichte van het kind of de student ‘anders’ is.

De zin en de richting van het onderwijs worden bepaald door drie domeinen:

  • kwalificatie, ofwel het je eigen maken van kennis en vaardigheden (specifiek of breed);
  • socialisatie, ofwel je voorbereiden op een leven als lid van een gemeenschap en kennismaken met tradities en praktijken (bijv. sociaal-politiek, cultureel, professioneel);
  • subjectivering, ofwel vorming van de persoon (bijv. autonomie, verantwoordelijkheid).

Voor mij als docent is het de uitdaging om voortdurend een balans te vinden tussen deze drie domeinen. Soms kan ik besluiten dat een van de drie domeinen tijdelijk belangrijker is, bijvoorbeeld wanneer ik mijn leerlingen moet helpen omgaan met vrijheid en verantwoordelijkheid. Op een ander moment, bijvoorbeeld in de examenperiode, kan kwalificatie tijdelijk de overhand krijgen. Maar op de lange termijn moeten deze drie domeinen in evenwicht zijn.

Onderwijzen tegenover leren

Maar dan blijkt de taal van het leren ons onvoldoende houvast te geven. Die moeten we volgens Biesta dan ook vervangen door een taal van het onderwijzen, het les-geven. Waarom is dat belangrijk? Omdat, wanneer we onze professionele taal verliezen, we het risico lopen dat we geen weerwoord hebben en geen gesprekspartner kunnen zijn in de discussie over goed onderwijs.

In zijn artikel uit 2012, ‘Giving teaching back to education’, legt hij uit hoe de leraar en het onderwijzen uit het onderwijs zijn verdwenen. Dat zien we aan woorden als: ‘het nieuwe leren’, ‘krachtige leeromgeving’, ‘samenwerkend leren’ en ‘leergemeenschappen’. Als het alleen om leren gaat, zouden we geen scholen nodig hebben. Zeker nu kunnen kinderen immers overal en op elk moment leren.

Het gaat er echter in het onderwijs niet om dat kinderen leren, maar dat ze iets leren, dat ze met een bepaald oogmerk leren en dat ze van iemand leren. Daarvoor introduceert Biesta drie onderwijspedagogische grondbegrippen: in de wereld komen, uniciteit en dialoog.

Bij het begrip in-de-wereld-komen, dat hij leent van Hannah Arendt, stelt hij de vraag: ‘Hoe kan het nieuwe in de wereld komen?’ Het antwoord is: ‘Als andere mensen mijn initiatieven opnemen.’ De frustatie is dat iedereen de mogelijkheid heeft om op zijn of haar eigen manier op mijn initiatieven te reageren, maar die frustratie moeten we accepteren als we willen dat de initiatieven van iedereen in de wereld kunnen komen. Daarvoor hebben we een plurale of ‘wereldse’ wereld nodig. De docent heeft daarom een dubbele onderwijspedagogische verantwoordelijkheid: voor het nieuwe en voor de wereldse kwaliteit van de wereld.

Voor het begrip uniciteit geldt dat ieder kind telt. Dat gaat verder dan de vraag, wat maakt mij uniek? Het is geen kwestie van identiteit maar van relatie, verwijzend naar die situaties waarin er een appèl op mij wordt gedaan en ik, in die verantwoordelijkheid, mij niet door iemand anders kan laten vervangen – uniciteit als (existentiele) onvervangbaarheid. Die uniciteit kan niet worden geproduceerd, je kunt iemand niet uniek maken. Cruciaal voor het onderwijs is dat het het kind openhoudt naar de wereld – naar de ander en het andere – zodat de mogelijkheid van aangesproken worden niet uit het curriculum of de school verdwijnt. Dat is geen kwestie van ‘empowerment’ – van het kind sterker maken – maar van ‘disarmament’ – een openhouden zodat het andere gehoord kan worden.

Dialoog

Er is nog een kant aan onderwijzen, of lesgeven. Les geven is letterlijk het geven van een geschenk. De leerling kan het geschenk aanvaarden of afwijzen. De leerling kan het niet opeisen of afdwingen en de docent kan het ook niet opdringen. Docent en leerling zijn er samen voor verantwoordelijk dat er onderwijs plaats vindt. In die zin is onderwezen worden een existentiële uitdaging. Het gaat hier namelijk om vaak lastige boodschappen, die letterlijk een last zijn en je belasten. Als het goed is maken die een diepere waarheid zichtbaar. Onderwijzen en onderwezen worden zijn beide moeilijk en het zal inmiddels duidelijk zijn dat dit veel verder gaat dan alleen maar ‘leren’.

Waarom is de ervaring van ‘onderwezen worden’ belangrijk? Omdat het leerlingen op een heel andere manier in de wereld zet dan in het geval van leren. Ze worden op een volwassen manier aangesproken. Niet: Hoe kan ik dit begrijpen? Maar: Wat vraagt dit van mij?

Onderwezen worden roept weerstand op en dat kan een irritante en soms frustrerende ervaring zijn, omdat het onderbreekt wat zich aan het ontwikkelen was. Zo komt de student in dialoog met de ander en het andere – een dialoog op weg naar volwassenheid. Docenten kunnen proberen hun leerlingen weerstand als iets positiefs te laten ervaren en gaan er samen met hen mee aan de slag. Dat kan bij uitstek in de kunst en door het werken met weerbarstig materiaal, zoals hout, steen en klei. Ook kunnen we onze leerlingen laten oefenen met sociale weerstand. Zo stimuleert het onderwijsproces de vorming van de wil van de leerling. En zo wordt de school een oefenplaats voor een volwassen omgang met de ander en het andere. Letterlijk een vrijplaats waar gewerkt wordt aan de dialoog van kind en wereld.

De leraar

Three-Dimensional-Chess-GameWat betekent dit concreet voor mij als leraar? Hier alvast wat eerste gedachten die bij mij opkomen als ik hierover nadenk.

Gert Biesta waarschuwt dat goed onderwijs een moeilijk proces is. En waarom ook niet? Iedereen vindt het vanzelfsprekend dat de kwantumtheorie moeilijk is, maar over lesgeven wordt vaak simpel gedacht. Ja, als je het opvat als het aanleren van kennis en vaardigheden voor een toets of examen. Dat is toch vooral kunstjes aanleren, die niet wezenlijk bijdragen aan de ontwikkeling van het kind tot een volwassen en autonoom lid van een democratische samenleving. Maar nee, als je het ziet als het 3D-schaakspel, dat goed onderwijs werkelijk is, waarbij ieder bord het bord erboven of eronder beïnvloedt. En dat dan simultaan met meerdere spelers.

Over het waartoe van goed onderwijs is Biesta, als ik hem goed begrijp, bewust wat vaag. Het moet wereldgericht zijn en een existentieel curriculum omvatten, een curriculum dat vooral kijkt welke mogelijkheden verschillende vakken en vakgebieden bieden voor leerlingen om (aspecten van) de wereld te ontmoeten. Zoveel geeft mij wel mee. Hoe dat moet worden ingevuld is mijn verantwoordelijkheid en die van mijn collega’s.

Een existentieel curriculum lijkt voor vakken als aardrijkskunde, geschiedenis, biologie of economie op het eerste gezicht makkelijker te realiseren dan voor mijn vak natuurkunde. Een dialoog van kind en wereld lijkt bij die eerste wat meer voor de hand te liggen. Denk aan vraagstukken als democratie, oorlog en vrede, armoede, wereldvoedselprobleem, klimaatverandering, biodiversiteit.

Maar het gevaar is, lijkt mij, dat het curriculum dan wordt beperkt tot alleen het domein van kwalificatie. Socialisatie en subjectivering vragen om activiteiten waarbij de leerling zijn of haar positie bepaalt ten opzichte van deze wereldvraagstukken, als individu en als lid van een gemeenschap. Ook aan het domein van kwalificatie wordt de eis gesteld dat kennis en vaardigheden niet leiden tot het ‘goede’ antwoord dat in het boek staat. Er moet ruimte zijn om de diepere oorzaken te onderzoeken. Dit gaat dus veel verder dan hetgeen in de schoolboeken staat en op het eindexamen wordt gevraagd.

Ook voor natuurkunde kunnen we een existentieel curriculum bedenken. Dat zou voor het onderwerp zwaartekracht bijvoorbeeld verder kunnen gaan dan de simpele formules die in het boek staan en die Isaac Newton 300 jaar geleden heeft bedacht. Die zijn nog steeds juist voor de alledaagse werkelijkheid die wij ervaren, maar geven geen antwoord op de vraag naar de diepere oorzaak van de zwaartekracht. Die vraag stellen leerlingen soms en dan is het aan mij om hen niet af te schepen met een onbenullig antwoord, of de opmerking dat dat nog te moeilijk voor hen is.

Als ik het antwoord op zulke vragen zelf niet weet (wat soms het geval zal zijn, als ik eerlijk ben), is dat een uitgelezen kans om samen op zoek te gaan naar die diepere oorzaken. Ik onderbreek wat zich bij mijn leerlingen ontwikkelt doordat ik hen bij het leren niet aan hun lot overlaat, maar voortdurend met hen in dialoog ga. Dus niet (alleen) de opdracht geven om het zelf uit te zoeken, maar voortdurend vragen stellen als: ‘Is dit de juiste vraag?’ ‘Is dit het antwoord dat je zocht?’ ‘Welke nieuwe vragen roept dit antwoord op?’ Zo veranderen mijn lessen in spannende bijeenkomsten waarin mijn leerlingen zich ontwikkelen tot autonome individuen – of volwassen subjecten, in de terminologie van Biesta – die zich bewust zijn van hun verhouding met en hun verantwoordelijkheid voor de wereld.

Onderwijs is daarmee een ‘zwak’ proces, risicovol en zonder garanties. Maar een prachtig risico, georiënteerd op het mogelijk maken van een menselijk bestaan in en met de wereld.

Misschien moet ik mijzelf niet langer ‘leraar’ noemen. Het engelse woord ‘educator’ dekt de lading al beter.

Vanaf nu ben ik ‘onderwijzer’.

Verder lezen

Biesta. G.J.J. (2014). The beautiful risk of education. Boulder, Co: Paradigm Publishers.

Biesta, G.J.J. (2012). Goed onderwijs en de cultuur van het meten. Den Haag: Boom/Lemma.

Biesta, G.J.J. (2012). Giving teaching back to education. Phenomenology & Practice, vol. 6, no. 2: 33-49.

N.B. Bij het schrijven van dit verslag heb ik gebruik gemaakt van de powerpoints van Gert Biesta voor de onderwijsavond en de masterclass de dag erna, mijn eigen aantekeningen en die van Hartger Wassink. Gert Biesta heeft dit verslag vooraf gelezen en van enkele aanvullingen en correcties voorzien.

About Dick van der Wateren

Ik sta voor de klas op het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem en begeleid dagelijks talentvolle en begaafde leerlingen die meer uitdaging nodig hebben, of coach leerlingen die een probleem hebben waar we samen een oplossing voor vinden. Daarnaast ontwikkel ik digitaal lesmateriaal en video's voor Flip de Klas. Buiten het onderwijs heb ik een jarenlange ervaring als aardwetenschapper (o.a. in Antarctica en Afrika) en wetenschapsvoorlichter. Werken met jongeren is mijn passie. Voor mij zijn pubers zo'n beetje de leukste mensen. Ze hebben een enorme levenslust, zijn creatief, hebben originele ideeën - soms op het bizarre af - en kunnen zich nog alle kanten op ontwikkelen. Ik beschouw het als een voorrecht aan die ontwikkeling te kunnen bijdragen.

13 Reacties to “Gert Biesta over het prachtige risico van onderwijs”

  1. Mooi artikel Dick, dank je wel! met vriendelijke groet, Theo Bekker Th.(Theo) G.M.Bekker| rector/bestuurder| Mondriaan College | Mondriaanlaan 1| 5342 CN Oss | T. 0412 675000| M. 06 30185189 | tbekker@mondriaancollege.nl | http://www.mondriaancollege.nl

    Like

  2. Dit is op X, Y of Einstein? herblogden reageerde:

    Nu pas deze recensie ontdekt van Dick!

    Like

  3. Het artikel van Gert Biesta deed me denken aan een uitspraak van Prof. Lievegoed op een onderwijscongres in 1973. Prof. Lievegoed zei toen : Wat is opvoeden? Een emmer vullen of een vuur ontsteken? Boudy.

    Like

Trackbacks/Pingbacks

  1. Gert Biesta over het prachtige risico van onder... - 19 mei 2014

    […] “Probeer in het onderwijs eens een tijd het woord ‘leren’ te vermijden.” Gert Biesta is niet bang om zijn gehoor af en toe te provoceren. Maar voor hem is dat waar het op school over gaat. Goed ond…  […]

    Like

  2. Commentaar op ‘Is een nieuw curriculum genoeg?’ | Dick van der Wateren's Blog - 1 juni 2014

    […] onderwijspedagoog Gert Biesta stelt dat het er in het onderwijs niet om gaat dat kinderen leren, maar dat ze iets leren, dat ze […]

    Liked by 1 persoon

  3. de mythe van de leerstijlen nog maar eens doorgeprikt | The Sausage Machine - 6 augustus 2014

    […] ook geen nieuwe golf naar leraargerichtheid? Een verschuiving van kindgericht naar wereldgericht, van leren naar onderwijzen? Volgens Biesta. De wegen van onderwijzen zijn wonderbaar. En de science of how we learn […]

    Like

  4. Mijn gedachten bij ‘Samen Leren’ | Dick van der Wateren's Blog - 13 september 2014

    […] Mijn belangrijkste punt is dan ook dat jullie stuk te weinig aandacht geeft aan de kern waarover het bij goed onderwijs over moet gaan. Heel kort noemen jullie het curriculum, dat “nieuw en uitdagend” en “bij de tijd” zou moeten zijn en voldoende samenhang zou moeten hebben tussen vakgebieden. Jullie hele stuk lijkt op gedachten te rusten, waartegen Gert Biesta zich juist tegen afzet. Goed onderwijs is in de visie van Biesta niet effectief onderwijs, of doelmatig onderwijs, want daarbij gaat het om de processen. Het is ook niet: excellent onderwijs, omdat het daar om competitie gaat. Hij pleit voor wereldgericht onderwijs, dat in gelijke mate aandacht heeft voor kwalificatie, socialisatie en subjectivering van het kind. (Lees ook mijn stuk over Biesta.) […]

    Like

  5. Onderwijs in Brussel is… ‘the beautiful risk of education’! | Onderwijs in Brussel is… - 9 januari 2015

    […] hier de volledige blogpost van Dick van der […]

    Like

  6. De volgende stap in #Onderwijs2032—hoe maken we van een prikbord vol ideeën een zinnige discussie? - GeluksdoctorandusGeluksdoctorandus - 31 januari 2015

    […] van een gelukkige school. Wie schetst mijn verbazing dat de driedeling die ik daar maakte, is vrijwel identiek is aan die van een van de bekendste onderwijsfilosofen van dit moment, namelijk Gert […]

    Liked by 1 persoon

  7. Mijn idee voor onderwijs: met Gert Biesta | LIVE, WORK, CREATE. - 12 april 2015

    […] Over zijn boek: The Beautiful Risk od Education […]

    Like

  8. Een Curriculum van Grote Vragen | Blogcollectief Onderzoek Onderwijs - 1 juni 2015

    […] een uitgebreidere bespreking van Biesta’s opvattingen over goed onderwijs, zie een eerdere post op deze blog, een essay en zijn boek ‘Het prachtige risico van […]

    Like

  9. Het stellen van de juiste vragen | - 24 oktober 2015

    […] haar blog middels een 4-stappen model. Vergelijk bijvoorbeeld ook de zienswijze van Simon Sinek, Gert Biesta en Tex […]

    Like

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen. Graag met je eigen naam ondertekenen, geen pseudoniemen. Anonieme reacties worden verwijderd.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 3.727 andere volgers

%d bloggers op de volgende wijze: