Lezen en Leren: Papier of scherm?

Ik heb twee keer geblogd over het verschil tussen schrijven met pen/potlood of met een laptop (zie hier en hier) en dat pen/potlood beter is voor het leren. Deze blog – die ook verschijnt in verkorte vorm bij Didactief – gaat over een onderwerp dat hieraan gelinkt is, namelijk lezen van papier (d.w.z. fysieke boeken, geprinte pagina’s, enz.) of van een beeldscherm (computerscherm, tablet). Maakt het iets uit of iemand leert / leest van papier of van scherm? Spoiler alert: Ja! (Maar welke van de twee het is, verraad ik nog niet!)

Woord vooraf: Ik heb het hier niet over de effecten van multitasking, noch over hyperlinks in een tekst. Het gaat hier gewoon over het lezen van en leren op basis van een tekst.

Eerst, in tegenstelling tot wat wij zouden kunnen denken, prefereren lerenden fysieke boeken boven elektronische. Gevraagd wat zij het minst aantrekkelijk vonden van het lezen van deze boeken, was hun antwoord vaak “Het kost mij meer tijd omdat ik een boek zorgvuldiger lees”. Cull (2011) vond dat 92% meenden dat zij zich het best konden concentreren als zij een boek lazen, maar ook dat zij zeiden meer geneigd te zijn de teksten te herlezen als deze op papier stonden.

Een Noorse studie (Mangen, 2013) van 4e-klassers liet zien dat lezen van fysieke boeken beter is voor sommige vormen van begrip / leren. Leerlingen werden willekeurig verdeeld over twee groepen en iedere leerling kreeg twee verschillende teksten te lezen – één fictie en één feitelijke – óf als PDF op een computerscherm óf geprint op papier. Na het lezen moesten zij vragen beantwoorden over de inhoud. Zij vonden dat de leerlingen die de teksten op scherm lazen de teksten minder goed begrepen dan de leerlingen die de tekst op papier lazen, ongeacht de aard van de tekst. De onderzoekers schreven dit verschil toe aan wat zij noemden ‘waarneembare en directe ervaring’. Er is namelijk een materieel verschil tussen scherm en papier. Je kan het gewicht, de textuur en de dikte van het gedrukte materiaal voelen. Je kan makkelijk zien waar een tekst begint, waar die eindigt en waar jij precies bent als je aan het lezen bent. Je kan snel door de tekst gaan en er op allerlei manieren doorheen bladeren. Dit geeft je als lezer een ‘mentale kaart’ van de hele tekst en deze kaart helpt jouw hersens bij het verwerken van de tekst. Volgens Mangen wordt zo een relatie gelegd tussen wat je voelt en wat je ziet. Eerder onderzoek van haar liet zien dat zo’n mentale kaart extra belangrijk is bij langere teksten omdat deze teksten een snellere en betere navigatie eisen: je moet heen en weer kunnen bladeren door verschillende onderdelen van de tekst om de relaties in en contexten van wat je leest te kunnen zien, herlezen, heroverwegen en begrijpen.

Deze bevindingen zijn ondersteund in Jabr (2013) die stelt dat “…lezen topografisch is. Als je iets leest, structureer je de inhoud in je hoofd … op een vergelijkbare wijze als het maken van een mentale kaart van een pad waar je op loopt, berg op; jouw hersenen plotten een regel-voor-regel pad dat je ogen belopen door een boek”. Een boek geeft de lezer fysieke en waarneembare ankerpunten die het makkelijker maken om een mentale kaart te maken van de betekenis van de tekst.

Wat betekent dit allemaal? Het betekent dat wij informatie beter begrijpen en onthouden van een tekst op papier dan van het lezen van een tekst op een scherm. Indien we gevraagd worden om iets terug te halen uit ons geheugen (EN: retrieval), herinneren onze hersenen ook waar wij iets op de pagina lazen en dit bevordert het herinneren. Studeren van een tekst op een scherm (NB: zowel de originele tekst als je aantekeningen daarvan!) verschaft onze hersenen niet dezelfde context als een fysiek boek of geprinte pagina’s. “Het eindeloos scrollen op een webpagina of een e-reader geeft niet dezelfde cartografische aanwijzingen … je hebt maar een paar alinea’s op een scherm en de rest is verborgen … wat betekent datje de contextuele informatie mist die je terloops via de omgeving (EN: ambiently) binnen krijgt bij het vasthouden van een boek”. Of zoals Connell en collega’s (2012) stelden, de cognitieve verwerking van een fysieke tekst is anders dan van een digitale; scrollen door een digitale tekst belemmert het begrijpen van die tekst (zij noemden dit het begripsproces).

Maryanne Wolf, directeur van de Center for Reading and Language Research at Tufts University vertelde in een interview: “Ik maak mij geen zorgen dat wij dom worden van het Internet, maar ik maak mij wel zorgen dat wij geen gebruik maken van onze kostbaar verworven (EN: preciously acquired) vermogen tot diepe verwerking … geconfronteerd met een digitale stortvloed van informatie die steeds minder intellectuele inzet / moeite vraagt en ook krijgt van de lezer … nemen veel (zowel oude als nieuwe) lezers de tijd en/of de moeite niet om zich door de verschillende lagen van betekenis in de tekst te werken om de inhoud echt goed te begrijpen”. Lezen van een scherm lijkt meer efficiënt (d.w.z. het gaat sneller) maar is minder effectief!

Het lijkt dat wat wij bij het lezen van digitale teksten vooral onze aandacht besteden aan concrete details i.p.v. de informatie in de tekst op een meer abstracte wijze te interpreteren. Kauffman en Flanagan (2016) vergeleken leren van een scherm met leren van papier en vonden dat schermlezers beter details onthielden maar dat papierlezers abstracte begrippen beter begrepen (m.i. wat wij in het onderwijs horen na te streven! Wellicht ook goed, voor diegenen die pleiten dat ‘kritisch leren denken’ zo belangrijk is in het onderwijs, om dit in de oren te knopen. Om kritisch te kunnen denken heb je namelijk diep begrip (en manipulaties) van abstracties nodig!). “Digitale schermen leken een soort tunnelvisie te creëren waardoor de lezer zich alleen concentreert op de informatie die op dat moment bekeken werd en niet op de bredere context waar de informatie in paste”.

Tot slot een recente (2016) metastudie van al het onderzoek vanaf 1992 over dit onderwerp constateerden Lauren Singer en Pat Alexander dat:

  • Lezen een stuk sneller ging op scherm dan op papier.
  • Leerlingen meenden de stof beter te begrijpen van scherm dan van papier.
  • Begrijpen van de inhoud was beter voor papier dan voor scherm.
  • De drager (gedrukte tekst of beeldscherm) maakt niets uit voor zeer algemene vragen (bijvoorbeeld: Waar ging de tekst over?).
  • Bij meer specifieke vragen, was het begrijpen van de tekst significant beter bij gedrukte teksten.

En wat kunnen wij hiervan leren? Een groot aantal studies laat zien dat onze hersenen informatie beter verwerken en opslaan als wij van papierlezen en niet i.p.v. digitaal . Dus, als je moet leren, is het beter als je leest van papier en niet van een scherm en als je aantekeningen maakt, doe het dan met pen en papier en niet op de computer.

Herblog naar hartelust

Volg mij op Twitter: P_A_Kirschner

Over Paul Kirschner

Paul A. Kirschner is Universiteishoogleraar aan de Open Universiteit. Daarvoor was hij hoogleraar Onderwijspsychologie en directeur van het Fostering Effective, Efficient and Enjoyable Learning environments (FEEEL) programma aan het Welten-instituut (OU).. Hij is ook Visiting Professor Onderwijs met een leerstoel in Leren en Interactie in de Lerarenopleiding aan Oulu University (Finland). Hij is een internationaal erkende expert op zijn gebied en heeft zitting gehad in de Onderwijsraad in de periode 2000-2004 en is tegenwoordig lid van de Wetenschappelijk Technische Raad van SURF. Hij was President van de International Society for the Learning Sciences (ISLS) in de periode 2010-2011 en is tevens Fellow van de American Educational Research Association (en de eerste Europeaan die deze eer ontving). Hij is redacteur bij de hoog aangeschreven wetenschappelijke tijdschriften Journal of Computer Assisted Learning en Computers in Human Behavior, en hij is auteur van Ten steps to complex learning (Routledge/Erlbaum). Hij schrift ook regelmatig voor Didactief (de kolom KirschnerKiest over wat docenten kunnen met wetenschappelijke resultaten) en voor Van 12-18. In maart verscheen zijn nieuwe boek Urban Myths about Learning and Education. Hij wordt gezien als expert op veel gebieden en vooral computerondersteund samenwerkend leren (CSCL), het ontwerpen van innovatieve, elektronische leeromgevingen, mediagebruik in het onderwijs en het verwerven van complex cognitieve vaardigheden.

11 Reacties naar “Lezen en Leren: Papier of scherm?”

  1. Bedankt voor de blog! In het vervolg eerst maar klikken op Print & PDF 😉

    Liked by 1 persoon

  2. Hartelijk dank, Paul, voor het delen van deze relevante inzichten. Ik had er eerder over gelezen, maar jij geeft de onderbouwingen met meerdere bronnen goed weer. Persoonlijk lees ik boeken altijd op papier en artikelen online.

    Ik vraag me hierbij wel een aantal dingen af:

    – Kunnen mensen wel leren hoe zij meer effectief via een beeldscherm kunnen lezen? Zijn er strategieën te hanteren waardoor je ook via een beeldscherm een ‘mentale kaart’ kunt hanteren? Volgens mij is leren vanaf een beeldscherm ook zo ‘normaal’ geworden dat lerenden niet meer terugkeren naar artikelen op papier. Kunnen we lerenden daarom niet beter hiervoor toerusten?
    – Kan de effectiviteit van lezen vanaf een beeldscherm worden verbeterd door bijvoorbeeld meer structuur aan te brengen in de tekst of door andere technieken toe te passen die er bijvoorbeeld toe leiden dat je contextuele informatie niet mist? Ik vind bijvoorbeeld dat je juist via een beeldscherm snel door een tekst kunt gaan, als deze slim is gestructureerd.
    – Bij online leren heb je m.i. heel andere content nodig dat gescande boeken of artikelen. Jouw blogpost bevestigt mijn beeld hierover. Maar waarom gebruikt de masteropleiding Onderwijswetenschappen (en andere opleidingen) dan op zo’n grote schaal artikelen in PDF-vorm?

    Like

    • Wilfred,

      Ik wou dat ik jouw vragen zou kunnen beantwoorden maar helaas. Ik heb natuurlijk misschien wat ideetjes maar ik heb geen data om ze te ondersteunen dus daar bheb je niets aan. Over jouw vraag waarom Onderwijswetenschappen artikelen in PDF-form gebruikt, moet je zelf de verantwoordelijken vragen 😉

      Like

  3. Dank voor het delen van deze samenvatting. Het sluit aan bij mijn persoonlijke voorkeuren. Ik denk ook dat er belangrijke aanwijzingen zijn om het lezen vanaf een scherm te verbeteren. Dit kan vooral door de interface te verbeteren. En dan vooral hulpmiddelen die beter aanwijzingen geven over de geografie van de tekst. Of aanwijzingen over de context zoals bijvoorbeeld in de interface van De Correspondent. – Adam Lenaarts

    Like

  4. Ja dit vind ik nou een top artikel. Leerzaam en zeer herkenbaar! Ik lees persoon het liefst van papier. Ook hoe wij leren nl. visueel, auditief of kinesthetisch in combinatie met papier of electronisch zal bijdragen in de kwaliteit van leren lijkt me. Maar wat brengt de toekomst? We worden steeds meer duurzamer. Dus papier zou wel eens schaarser kunnen worden. We willen immers geen bomen meer kappen. We zullen dan steeds meer naar het ‘elektronische/digitale’ grijpen. Dus hoe bereiden we ons voor op wat mogelijk komen gaat? Wat kunnen we doen wanneer het zover is. Misschien moeten we gaan onderzoeken hoe we wel beter kunnen leren via de weg van het digitale. Wellicht een onderzoek waard?

    Like

  5. Na het alleen lezen van de titel zeg ik : papier! Maar ik ben dan ook 50+. Na lezen van het artikel blijkt eigenlijk ook (uit onderzoeken) dat voor het echt doorgronden van de inhoud van een tekst dit toch beter gaat vanaf het papier dan van een beeldscherm. Voor het snel en vluchtig doornemen van een tekst is een het beeldscherm effectiever. Op deze uitkomst van de onderzoeken had ik overigens best vooraf willen gokken. Maar wat meer beklijft dat anno begin 21ste eeuw, waarin deze onderzoeken zijn gehouden, alle proefpersonen vanaf hun jongste jeugd tot aan hun volwassenheid na hun eindstudie toch altijd meer opgeleid- en gewend zijn aan educatie op papier. En dat geeft papier dus een voorsprong ten opzichte van beeldscherm . Het wachten is dus op een generatie die nagenoeg papierloos is opgegroeid en dan vervolgens een onderzoek tussen enerzijds de papiergeneratie en anderzijds de beeldschermgeneratie. Ik gok op een gelijkspelletje.

    Like

  6. Maar wat als lezen moeizaam gaat, kinderen met dyslectie ploegen zich door lappen tekst en halverwege is de context alweer verdampt.

    Like

  7. Duidelijk, zulke onderzoeken. We verdelen leerlingen in twee groepen. Maar wàt voor leerlingen zijn dat? Die vanaf groep 1 hoofdzakelijk papier gebruiken? Leerlingen die op een ipad school zijn opgegroeid of een mix. Mijn ervaring komt van unic-utrecht punt nl. Vanad de brugklas 100% computer. Inclusief typcursus! In klas 4 maak ik kennis met ze. Typen 200 aanslagen per minuut, terwijl ze onderling aan het kletsen zijn. Hun lees concept is essentieel anders dan de mijne (je weet wel: alleen maar papier) Dat een tekst ‘links-boven’ begint en ‘rechts-onder’ eindigtis voor mijn leerlingen helemaal niet vanzelfsprekend! Ik denk niet dat zij makkelijker van papier lezen/leren. Maar vraag ze het zelf, ze staan op de bovengenoemde website! En dan: doe je alles op school met degelijk en zo-deden-wij-het-ook papier, zul je toch je belastingformulier online moeten invullen. Dus.. accepteer eindelijk: de wereld verandert, en snel ook. Erger nog voortdurend.

    Like

  8. Mooie waardevolle uitleg mbt de nadelen van laptopgebruik bij leren. Waar ik nog wel naar op zoek ben is op welke manier de laptop wél ingezet kan worden bij de beschreven leerprocessen.

    Like

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen. Graag met je volledige naam en achternaam ondertekenen, geen pseudoniemen. Anonieme reacties worden verwijderd.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: