11 november 2018 
Het artikel ‘Mag je experimenteren met kinderen’ in Van twaalf tot achttien heeft mij aan het denken gezet.
Ik ben van beroep onderwijsonderzoeker. Een van de onderdelen van mijn vak – zo niet het meest bepalende onderdeel – is het uitvoeren van (onderwijs)experimenten. Deze experimenten kunnen plaatsvinden in een lab onder kunstmatige condities via zogeheten gerandomiseerd onderzoek met controlegroep maar kunnen ook ecologisch valide studies[1] zijn, dus ‘in het wild’ in de klas / in scholen. De experimenten die ik doe kunnen zeer gecontroleerde experimentele interventiestudies zijn waar ik probeer alle toeval uit te bannen, maar ze kunnen ook quasi-experimenteel of zelfs design-based zijn waar van alles (onverwacht) kan opspelen. Echter, wat voor onderzoek ik ook doe, met uitzondering van literatuuronderzoek of deskresearch, moet ik uit ethische overwegingen (die ook vastliggen in mijn vakgebied) alles laten toetsen door een instantie die de ethische toetsingscommissie[2] (ETC) heet. Het doet er niet toe of ik alleen een vragenlijst afneem over hoe een kind zegt te leren, een andere onderwijsvorm probeer (en deze al dan niet vergelijk met een vergelijkbare groep zonder deze interventie) of visolie toedien om te zien of dit leidt tot beter leren. In het laatste geval moet ik zelfs naar een medisch ethisch toetsingscommissie (METC). Ongeacht wat ik doe, moet ik deze commissie laten zien dat ik ethisch handel, dat ik via de gekozen instrumenten of ingrepen geen schade zal toebrengen bij de leerling (of de ouder/verzorger), dat ik ‘nazorg’ verzorg na de ingreep , zoals het voeren van een nagesprek of het rapporteren aan de participanten over wat de gevonden resultaten en ga zo maar door. Als mijn onderzoek – het experimenteren – wordt gedaan met jonge kinderen, moet ik eerst toestemming krijgen van hun ouders of verzorgers. Gaat het om kinderen tussen 12 en 18, dan moet ik zowel van de ouders/verzorgers als van de kinderen zelf toestemming krijgen en voor leerlingen/studenten van 18 of ouder alleen van de jongeren zelf. Ik moet ook leerlingen de mogelijkheid geven om niet aan het experiment mee te doen zonder enige nadelige gevolgen voor hen en ik moet hen ook de ruimte geven om op welk moment dan ook uit het onderzoek te stappen (idem zonder gevolgen).
Met deze ‘klaagzang’ wil ik niet betogen dat dit allemaal teveel is en dat het allemaal minder kan of moet. Integendeel. Ik vind het uitstekend dat ik en mijn collega’s gedwongen worden om ons enerzijds ethisch te moeten verantwoorden voor wat wij doen in onze onderwijsexperimenten en anderzijds (nog belangrijker) vooraf goed na te moeten denken over wat onze ‘onschuldige’ experimenten voor mogelijke nadelige effecten / gevolgen kunnen hebben voor de deelnemers, dus onze kinderen.
Wat ik daarom des te vreemder vind, is dat scholen en zelfs de overheid van alles mogen doen zonder rekening te moeten houden met dergelijke ethische overwegingen. Denk hier aan wat de Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwing oftewel de Commissie Dijsselbloem vond (waarvoor ik samen met Frans Prins een van de deelstudies uitvoerde). Drie van de conclusies van het parlementaire onderzoek waren: Er zijn grote risico’s genomen met kwetsbare leerlingen; De wetenschappelijke onderbouwing van ‘het nieuwe leren‘ ontbreekt grotendeels; De wijze van invoering van ‘het nieuwe leren’ was risicovol). Scholen en overheden kunnen, bijvoorbeeld, een niet weloverwogen ingreep gebaseerd op vage vermoedens of hypes van onderwijsgoeroes en eduquacks en geleid door niet getrainde mensen zomaar uitvoeren (ik zal hier geen namen of onderwijsingrepen noemen maar jullie kennen ze wel). Ook kunnen zij veranderingen / vernieuwingen waar slechts een ietsiepietsie over is nagedacht is, invoeren. Deze veranderingen / vernieuwingen zijn dan gebaseerd op vermoedens of aannames (denk hier aan de Tweede Fase). Nogmaals, in beide gevallen zonder enige ethische toetsing vooraf!
Ik vind dit absurd. Laten wij eisen dat scholen en de overheid zich aan dezelfde normen, regels en standaarden moeten houden als professionele onderwijsonderzoekers. Het gaat om onze kinderen en de schade die wij hen kunnen toebrengen. Daar mogen wij niet lichtzinnig over doen!
[1] Ecologische validiteit (ecological validity) is de mate waarin de onderzoeksresultaten uit een onderzoek overeenkomen met de alledaagse praktijk
[2].ETCs hebben tot doel de waarden, rechten en belangen van deelnemers aan een onderzoek te waarborgen. Bij elk aangevraagd onderzoek gaat deze commissie na of de onderzoekers rekening houden met algemeen geldende wettelijke en/of ethische standaarden met betrekking tot het type onderzoek dat zal worden uitgevoerd. De ETC beoordeelt de ethische aspecten van een onderzoek en zijn methoden, promoot volledig geïnformeerde en vrijwillige deelname door potentiële deelnemers die in staat zijn om dergelijke keuzes te maken (of, indien dat niet mogelijk is, geïnformeerde toestemming gegeven door een geschikte proxy zoals de ouders of verzorgers van een kind), om de alle aspecten van de veiligheid van de deelnemers te garanderen. Zie bijvoorbeeld:
Blogcollectief Onderzoek Onderwijs 
Hear, hear!
Zelf stel ik me geregeld dezelfde vraag bij de invoering van nieuwe “methodes” door uitgevers van schoolmaterialen. Nooit zag ik al een studie die de effectiviteit van de nieuwe methode vergelijkt met deze van de vorige, zelfs niet bij dezelfde uitgeverij, laat staan over de uitgeverijen heen. Hoe moeten schoolbesturen beslissen welke methode ze kiezen? Op basis van de “korting” die ze krijgen, de kleurigheid van de prentjes of van een reclamebrochure?
En dan hoor je leraren vertellen hoe ze zich indertijd bij methode X genoodzaakt zagen om zelf extra materiaal te maken omdat het niet in de methode zat, of om materiaal te vervangen omdat het in de nieuwe methode zo inefficiënt was.
Vaak denk ik dat de schoolmaaltijden aan heel wat meer regels onderhevig zijn dan het “brain food” dat men aan kinderen geeft. Test men daar ook eender wat uit, om eens te kijken of de kinderen er moeten van overgeven?
Merk op, ik twijfel niet aan de goede bedoelingen van de uitgeverijen! Maar vinden we dat voldoende?
LikeLike
Het nieuwe leren is mij indertijd met al het geweld dat een werkgever tot haar beschikking heeft aan mij, ons opgedrongen.
Binnenskamers werd er zelfs met ontslag gedreigd.
De betrokken vestigingsdirecteur heeft een glansrijke loopbaan in de organisatie doorlopen.
LikeLike
Beste Paul,
Mooi dat ons artikel je aan het denken zette. En jouw reactie zette mij ook weer aan het denken.
Je geeft terecht aan dat onderwijsonderzoekers voordat zij aan de slag gaan met experimenten in het onderwijs eerst stil moeten staan bij allerlei ethische vragen. Het zou in jouw ogen terecht zijn wanneer anderen (schoolleiders, leraren, onderwijsvernieuwers, …) die aan de slag gaan met onderwijsexperimenten ook stil staan bij de ethische risico’s en implicaties van hun innovaties. Wat mij betreft een zeer terecht punt.
Wel is de context voor een innoverende school iets anders dan die voor onderzoekers denk ik. Allereerst is er sprake van een contract tussen ouders en school (via de inschrijving van hun kind). Dat vormt een basis waarop ouders (als het goed is) hun recht kunnen halen (via de medezeggenschapsraad of de rechter). Een dergelijk contract is er niet automatisch tussen onderzoekers en ouders, dus daar hanteren onderzoekers vaak een instemmingsverklaring voor.
Iets anders is dat er voor het onderwijs een instantie is die controleert of er geen ongewenste uitkomsten van onderwijs-experimenten zijn, en dat is de Inspectie. Dus in die zin is er enige borging in het systeem. Toegegeven, die borging is beperkt en slechts met grote tussenpozen, maar er is dus wel iets geregeld.
Toch heb je een zeer terecht punt: het belang dat scholen, besturen, schoolleiders, leraren en anderen zich zeer bewust zijn van de risico’s die er zijn bij onderwijsexperimenten. Dat is ook de kern van ons artikel. Onderwijsexperimenten hebben betrekking op kinderen en dat moet dus zeer zorgvuldig gebeuren. Dat bewustzijn creëer je echter in mijn ogen niet door middel van contracten of door ethische toetsingscommissies die na gaan of je je aan alle regelementen hebt gehouden, maar door voorafgaand en tijdens het experiment een actieve dialoog te organiseren met ouders, leerlingen en andere stakeholders, om goed de vinger aan de pols te houden en samen na te gaan wat beoogd wordt, of die doelstelling ook behaald wordt en hoe risico’s beperkt gehouden kunnen worden.
We hebben in ons artikel die risicodialoog willen benadrukken. Jij voegt daar zeer terecht aan toe dat die dialoog een ethische kant heeft.
Marco Snoek
LikeLike
Een blog uit mijn hart gegrepen. Als ex-epidemioloog, omgeschoold tot leerkracht heb ik mij ook vaak verbaasd over de manier waarop grootsschalige en kleinschalige nieuwe ontwikkelingen worden toegepast in het onderwijs zonder gedegen onderzoek vooraf en/of evaluatie achteraf.
LikeLike
Marco,
Bedankt dat je zo reageert en begrijpt dat ik geen enkele wijze jullie wilde aanvallen of wat dan ook. Dat gezegd hebbende, ben ik niet met je eens dat het ‘anders’ is voor een school. Als een school kiest om alleen iPads (of wat dan ook) te gebruiken worden de ouders misschien geraadpleegd maar de ouder kan alleen kiezen om daaraan niet te doen door het kind naar een andere school te sturen. Dat is een forse ingreep voor ouder en vooral kind. De ouder kan niet zeggen “Mijn kind doet daar niet aan mee” waardoor het kind niet meedoet aan het experiment terwijl zij/hij gewoon bij haar/zijn vrienden kan blijven.
M.i. kan ethisch handelen als eis wordt niet worden opgeheven / kan niet opgeheven of goedgepraat door te beroepen op een ‘contract tussen ouders en school’.
paul
LikeLike
Ha Paul,
Dat laatste ben ik hartgrondig met je eens. Die ethische eis geldt overigens vor al het handelen in de school, dus ook voor onderwijsinnovaties. Of er nu een ‘contract is of niet.
Marco
LikeLike