5 november 2022 
Weet je wat een stompzinnig ding is? Een schoolbel. Voer voor voortdurende discussie tussen leerlingen en leraren en goed voor een hele hoop onrust in de school door rondzwervende leerlingen onderweg naar hun telaatbriefje. Voortdurende discussie, want wat is er voor een puber mooier dan een discussie aangaan met je leraar met de hele klas als publiek. En rondsjouwende leerlingen, zo traag mogelijk, want lekker langer uit de les zijn en toch al bestraft. Voor mij staat de schoolbel symbool voor hoe we in school veel te vaak omgaan met regels. Te laat? Te laatbriefje halen! Iemand geslagen? Schorsen! Huiswerk niet gemaakt? Nablijven! Gescholden tegen je leraar? Vierkant rooster! Niet luisteren in de les? Naar de teamleider!
Hoe meer harde grenzen we aanbrengen, hoe meer we de puber ermee uitnodigen deze op te zoeken en erover heen te gaan met alle mogelijke onrust tot gevolg. Al die strenge regels en straffen, vaak opgelegd aan de leerlingen en niet in overleg vastgesteld, ze creëren schijnveiligheid, maar vormen uiteindelijk de nagel aan doodskist van je schoolcultuur. Want voor leerlingen vormen ze een prachtige aanleiding om overal de strijd over aan te gaan. We denken dat we leerlingen ermee in het gareel krijgen, maar in werkelijkheid organiseren we een kil en repressief klimaat dat uiteindelijk juist tot onveiligheid leidt.
Regels en straf. Ze maken ons lui. ‘Geen gemaar! De regel is toch duidelijk? Melden!’
Regels en straf helpen de dialoog om zeep. Hoe meer regels, hoe minder gesprek.
Ze zorgen voor een veel te grote focus op het ongewenste gedrag en ondertussen vergeten en verleren we de tijd te nemen om te onderzoeken wat leerlingen ons met het ongewenste gedrag eigenlijk probeert te vertellen. Vergeten we het goede pedagogische gesprek te voeren, waardoor de leerling zich echt gezien en gehoord weet en wordt uitgenodigd zijn gedrag duurzaam te veranderen.
De schoolbel. Tijdens de coronaperiode schaften we hem af. Een langgekoesterde wens van mij. Lang niet iedereen was voor, maar al heel snel verstomde het protest. Leerlingen verlaten de ene les en lopen rustig naar de volgende les, pakken hun spullen en nemen plaats. Niet meer opgejaagd door een industriële bel, plenaire discussies verleden tijd en kostbare tijd teruggewonnen. Tijd die we kunnen gebruiken voor goed onderwijs in een veilig leerklimaat.
Henk ter Haar.
Teamleider en leraar Nederlands. Etty Hillesum Lyceum.
Blogcollectief Onderzoek Onderwijs 
Henk, Je weet niet hoe recht je mij in mijn hart hebt geraakt. Dit is al vele jaren een van mijn grote ergernissen in het onderwijs. Regels opleggen aan leerlingen zonder ooit de vraag te stellen: Waartoe? Wat willen we hiermee bereiken en hebben we dat op deze manier ook bereikt?
Ik begeleid dagelijks leerlingen die hun motivatie voor school (deels door de lockdowns) zijn kwijtgeraakt. En dit is een van de meest voorkomende klachten. Wat is de zin van deze disciplinaire maatregelen? Wat leren wij hiervan? Het is steeds het zelfde groepje leerlingen dat om half 8 in het ‘sanctielokaal’ zit. Dus kennelijk helpen die straffen niet hun gedrag te veranderen. En toch stelt niemand daar vragen over.
Erger nog is dat leraren gewoon te laat in de les komen, toetsen te laat nakijken, zich niet aan afspraken houden enzovoort. Zonder dat dat consequenties heeft.
Mijn eigen ervaring met leerlingen komt precies overeen met die van jou. Als ik hen vertrouwen geef, komt het eigenlijk nooit voor dat daarvan misbruik wordt gemaakt. Ik controleer geen huiswerk en vertrouw erop dat ze het maken als ze het nodig hebben. Gaat het mis, dan hebben we een goed gesprek. Werkt altijd.
LikeLike
Mwa…ik weet het niet, hoor. Wij hebben een aantal jaar geleden de repressieve sancties vervangen door ‘het goede gesprek’ met de leerling en ouders. Het resultaat was dat al het ongewenste gedrag veel erger werd; er zaten immers toch geen consequenties aan vast, zo zeiden de leerlingen. Uiteindelijk zijn we weer terug gegaan naar duidelijke regels en sancties. Dat werkt in elk geval beter dan dat goede gesprek. Een appel doen op de redelijkheid van pubers bleek voor onze school ongegrond.
LikeLike
Dan lijkt mij de vraag voor de hand liggen, wat maakt dat die goede gesprekken niet werkten? Hoe goed waren die gesprekken? Leidden die er werkelijk toe dat de leerlingen in kwestie doordrongen waren van hun verantwoordelijkheden?
Net als in mijn eerdere commentaar de vraag: Wat maakt dat wat op de ene school prima werkt op de andere school niet lijkt te werken? De makkelijkste weg is die vraag maar negeren. Ik denk dat dat is wat Henk bedoelt met ‘luie leraren’.
LikeLike
Deze vraag is zo algemeen, dat hij niet te beantwoorden is.
Dat is overigens wel iets wat ik vaker in het onderwijs zie: men poneert een stelling en vervolgens moet iemand die het tegendeel beweert gaan ‘bewijzen’ waarom het bij hem niet werkt. Vaak blijkt de geponeerde stelling echter meer te zeggen over de persoonlijke overtuigingen van degene die de stelling poneert. Bv. over de bel. Ik heb die ervaring helemaal niet. De bel is bij ons een duidelijk ordeningsprincipe dat prima werkt. En juist tijdens de coronaperiode (ook bij ons zonder bel) was het veel rommeliger tijdens de leswisselingen.
Wat ik probeer te zeggen: vaak redeneert iemand naar zijn eigen punt toe (ik wellicht ook). En dat is verder prima; maar om dan termen al ‘luie leraren’ te gaan gebruiken…Dat is een vervelend soort farming om de werkelijkheid in te delen in twee groepen: zij die mijn ideeën onderschrijven en zij die ongelijk hebben. Je ziet dit soort denken heel vaak in het onderwijs (ook bij cursussen) en dat vind ik toch altijd weer opmerkelijk.
Wat ik wel weet, is dat dat zogenaamde goede gesprek schoolbreed bij ons gevoerd is: mentoren, coördinatoren, zorgafdeling etc. Ook is er externe begeleiding ingevlogen. De conclusie na twee jaar was evenwel dat orde en structuur voor ons het beste werkt en dat te veel goede gesprekken alleen maar tot normvervaging leiden; en daarmee tot een slechter schoolklimaat.
Ik ben het dus niet eens met wat je zegt. Maar ik voel ook niet de behoefte om aan jou te gaan vragen waarom duidelijke schoolregels bij jou niet hebben gewerkt. Daarmee zou ik namelijk jou wegzetten als iemand die het allemaal niet goed begrijpt. En zo wil ik niet denken.
LikeLike
Die vraag kan misschien niet worden beantwoord — dat wil zeggen, niet tot een definitief antwoord leiden. op die vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk. Dat betekent niet dat we hem niet moeten stellen. Dat is wat ik bedoel als ik zeg dat we niets als vanzelfsprekend moeten accepteren. Vragen leiden tot nieuwe vragen en daarmee tot diepere inzichten.
Het gaat er in dit geval niet om wie gelijk heeft, maar om de veel interessantere kwestie wat maakt dat iets in de ene situatie wel werkt en in de andere niet. Dat is iets dat we in het onderwijs veel meemaken: precies dezelfde les werkt het ene uur perfect en wordt een rommeltje het andere uur. Ik vind dat fascinerend. En ook al zal ik nooit 100% begrijpen waardoor dat komt, de vraag stellen (en blijven stellen) levert mij dieper inzicht in mijn lesgeven op.
Jullie hebben kennelijk die vraag ook gesteld — jullie hebben straffen vervangen door gesprekken, maar zijn vervolgens weer teruggekeerd naar duidelijke regels en bijpassende maatregelen. Prima. Er is over nagedacht en niet zomaar wat gedaan omdat het nu eenmaal zo hoort.
Zulk onderzoek naar onze dagelijkse praktijk zouden we vaker moeten doen.
LikeLike
Ik ben het volledig met je eens dat vragen blijven stellen van hoog belang is.
Daarnaast vind ik dat het onderzoeken van deze vragen met een open blik dient te gebeuren. Anders kom je vroeg of laat via een omweg weer bij je eigen overtuigingen uit en heb je feitelijk niets onderzocht.
Dat laatste is wat ik proefde in de oorspronkelijke bijdrage: iemand heeft de overtuiging dat orde en regels niet goed werken en komt vervolgens met een verhaal dat dit bevestigt.
Op die manier kan iedereen zijn eigen overtuigingen aannemelijk maken.
Maar het begint allemaal met deze overtuigingen. Heeft de auteur bv. onderzocht waarom structuur en regels op zijn school niet werken? Of is het eerder een persoonlijke overtuiging?
En dat geldt voor mij precies hetzelfde: ik werk op een school waar orde en tucht prima werken. En dat past ook bij mij. Ik voel daarom ook niet de behoefte om te gaan onderzoeken waarom het tegendeel voor mij niet zou werken.
Overigens klinkt bovenstaande allemaal heel hard: als of alles bij ons law and order is. Dat valt allemaal wel mee. Maar wij hechten wel aan duidelijkheid en schoolregels; en bij overtreding hoort soms ook een consequentie. Maar deze is vooraf bij iedereen bekend.
LikeLike
Mooi. Houd er wel rekening mee dat dit een column is. Daarin kan de auteur om een bepaalde boodschap over te brengen zich wat minder genuanceerd uitdrukken dan in een artikel waar alle voors en tegens tegen elkaar worden afgewogen. dat leidt dan tot dit soort interessante discussies.
Of Henk elke vorm van straf afwijst, moeten we hem zelf vragen. Ik vraag aan een leerling die uit de bocht vliegt het liefste eerst naar de oorzaken en achtergronden. En als we begrijpen waardoor iets is gebeurd, vraag ik zo nodig: En hoe ga je het goed maken?
Als een regel duidelijk en redelijk is, zal ieder normaal ontwikkeld kind die accepteren. Maar ik moet hem wel kunnen uitleggen.
LikeLike
Klopt, in een column zet je de zaken vaak wat sterker aan. Dat gebeurt dagelijks in de krant.
Ingaand op jouw voorbeeld van een leerling die uit de bocht vliegt: het ligt er natuurlijk maar helemaal aan wat er gebeurd is. Maar zelf sta ik daar in het algemeen wat anders in.
Er is voor alles een ondergrens en als je daar overheen gaat, dan zijn de consequenties voor eigen rekening, ongeacht de achtergrond van het uit de bocht vliegen. Als een leerling zich bv. agressief gedraagt tegen een collega, dan vind ik de achtergrond van dit onacceptabele gedrag eigenlijk niet zo interessant. Feit is dat dit niet kan en dat we de tweede keer een verwijderingsprocedure in gang zetten; ook als iemand het thuis moeilijk heeft o.i.d. Er zijn gewoon grenzen, zowel voor volwassenen als voor kinderen.
Sommigen zullen deze houding wellicht onpedagogisch vinden. Zoals ik veel andere manieren van ‘aanpak’ vaak pappen en nathouden vind.
Daar zullen we wel nooit uitkomen. Gelukkig is er echter een enorme diversiteit aan scholen. Voor elk wat wils dus; zowel voor ouders als voor leerlingen als voor personeel.
Ik vind het alleen jammer dat sommige groepen het nodig vinden om anderen te overtuigen van hun standpunten. Met alle retoriek die daarbij komt kijken (bv. luie leraren). Accepteer onderlinge verschillen en zoek de school op die het beste bij jouw eigen overtuigingen past (ouders, leerlingen, personeel). Over de meeste zaken in het onderwijs bestaat geen gelijk en onderzoek – waar je een eventueel gelijk mee zou kunnen bewijzen – is zelden repliceerbaar.
LikeLike
De schoolbel is ontzettend praktisch omdat iedereen weet waar ze aan toe zijn.
Al had ik moeten stoppen met lezen bij ‘luie leraren’. Dit soort stukjes zijn het gevolg van luie schrijvers.
LikeLike
Dit is echt interessant. Hoe kan het dat sommige scholen prima functioneren zonder schoolbel terwijl anderen niet zonder kunnen? Blijkbaar weet iedereen op die eerste scholen net zo goed waar ze aan toe zijn als de mensen op de tweede scholen.
Hoe kan het dat sommige docenten prima functioneren zonder sancties en straffen en anderen niet? Ook zonder sancties maken leerlingen huiswerk, zolang ze er de noodzaak van inzien.
Het gaat er niet om dat regels overbodig zijn. Het gaat er om dat we de vanzelfsprekendheid van allerlei zaken op onze school bevragen. En regels die we niet kunnen onderbouwen — anders dan met: “Regels zijn regels” of “Zo hoort het nu eenmaal” — kunnen we misschien vervangen door betere regels die iedereen onderschrijft.
LikeLike
Hoi, ik ben het helemaal met je eens. Een school cultuur moet niet uitgaan van repressie, maar van tolerantie. Voor een goed pedagogisch klimaat is het aangaan van een positieve relatie met de leerling een voorwaarde. Een leraar die het moet hebben van straffen is geen pedagoog maar een politieagent en hoort niet op een school thuis.
LikeLike
regels en afspraken zijn vooral een gevolg van de feminisering van het onderwijs. Daarnaast ontstaat er in teams veel problemen door de constante discusiie over wie zich wel en niet houdt aan de gemaakte afspraken. Door het inzetten van regels denken velen dat ze daarmee leerlingen zien en zorgen voor leerlingen. Vaak is het scale aan regels vooral noodzakelijk voor de docent die minder competent. Competente docenten ervaren veel last van het dwingende karakter dat van gemeenschappelijk optreden uitgaat.
LikeLike
Beste Daniel. Dat lijkt me een stelling die moeilijk hard te maken valt. Regels en afspraken zijn zo oud als het onderwijs
LikeLike
Tuttut, docent op het Etty Hillesum Lyceum in Hilversum waar zelfs de schoolbel zelfs “voer voor discussie” is. Maar het zijn de schoolregels die discussie uitlokken natuurlijk. Manmanman.
En dan zijn leraren “lui” omdat een knul van 14 geschorst wordt omdat hij zijn docente voor “kankerhoer” uitscheldt? Ga jij eens een goed gesprek houden met de leerlingen van een vmbo-school in Purmerend als ze een tafel door de klas gooien. Gezellig een kopje thee drinken met een leerling die een mes mee naar school neemt of een medeleerling in elkaar mept. Nee, daar gaan we geen consequenties meer aan verbinden. Waarom nog huiswerk maken, waarom op tijd je bed uitkomen.
Zodra kinderen weten dat er geen consequenties zijn wordt hun gedrag erger. Ja, kinderen zoeken de grens op. De consequentie is die grens. Bijzonder dat er ook meteen geconcludeerd wordt dat straffen automatisch inhoudt dat er geen pedagogisch gesprek volgt. Alsof het één meteen het ander uitsluit.
De jaren ’70 zijn voorbij. Weg met die anti-authoritaire flauwekul.
LikeLike
Goedenavond, heeft u een vraag? Ik sluit met het een het ander niet uit. Ik schreef een column (!) omdat ik constateer dat het goede pedagogische gesprek inderdaad heel vaak niet gevoerd wordt en dat daar ruimte is voor verbetering. Verbetering in de schoolcultuur die ertoe kan leiden dat veel minder gestraft hoeft te worden.
LikeLike