Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is in/voor het onderwijs. Deze is iets uitgebreider dan wat in Didactief verscheen.

De les begint, gaat de computer/tablet aan of uit? Wij zijn het – hoop ik – allemaal eens dat chatten, mailen, Facebooken enzovoorts gedurende de les slecht voor het leren is. Maar veel docenten willen ook leerlingen niet de mogelijkheid ontnemen om aantekeningen te maken of schrijven te leren en te oefenen met computer of tablet. Zoiets is zonder meer eigentijds, maar de vraag is of het ook pedagogisch verantwoord is.

Om te beginnen met adolescenten, Pam Mueller en Daniel Oppenheimer voerden drie studies uit om te zien of er een verschil in leren was tussen het maken van aantekeningen op een laptop (in het Engels: keyboarding; in het Nederlands: typen) of gewoon op papier. De resultaten van alle drie studies laten zien dat jongeren beter leerden, zowel op korte termijn (direct na de les) als op langere termijn (na een week of twee) als ze de aantekeningen met pen en papier maakten. Dit gold voor zowel het leren van feiten als het begrijpen van de stof. Het maakte ook niets uit of leerlingen de aantekeningen wel of niet herlazen. Handgeschreven aantekeningen werkten beter dan getypte. Volgens de onderzoekers komt dit omdat de aantekeningen op de laptop letterlijke transcripties waren van wat er gezegd werd (typen gaat voor de meeste onder ons sneller dan schrijven), terwijl de handgeschreven aantekeningen noodgedwongen bewerkingen waren van wat gezegd werd. Met andere woorden, omdat schrijven langzamer gaat dan typen moet je de inhoud bewerken en in eigen woorden herschrijven (samenvatten dan wel à la Bloom de inhoud synthetiseren en nieuwe kennis creëren).

Maar als je aantekeningen maakt met pen en papier spelen er meer dan louter cognitieve  processen mee. Bij schrijven met pen en papier beweeg je je handen en armen meer en anders dan bij typen. Timothy Smoker en zijn collega’s onderzochten of deze bewegingen mogelijk een effect hadden op het herinneren en herkennen van gewone woorden. Wat bleek? Mensen herinneren en herkennen woorden significant beter wanneer zij met de pen schrijven. Dat komt omdat de extra bewegingsinformatie een complexere geheugenspoor creëert dan bij typen. Volgens de onderzoekers tonen deze resultaten aan dat het beter is om aantekeningen met de hand te maken, omdat zo de inhoud beter onthouden wordt.

En hoe zit het met het leren lezen en schrijven bij jonge kinderen? Marieke Longcamp en haar collega’s onderzochten in 2005 het schrijven of intoetsen van letters op de letterherkenning van kinderen tussen 2 jaar 9 maanden en 4 jaar 9 maanden). Het schrijven bleek vooral bij de ‘oudere’ kinderen tot een betere herkenning van de letters te leiden. In een follow-up bleek verder dat het voordeel van schrijven boven typen ook stabiel was en zelfs het sterkst drie weken na de training. Zij komen tot de conclusie dat ‘beweging een sleutelrol speelt in letterrepresentatie en daarom met de hand schrijven een belangrijke bijdrage levert aan het visueel herkennen van letters’. Volgens hen levert met de hand schrijven het brein meervoudige signalen op (visueel, motorisch, tast/gevoel oftewel kinesthetisch); typen doet dat niet.

In 2012 onderzochten Karin James en Laura Engelhardt met fMRI de effecten van schrijven versus typen op de ontwikkeling van het brein bij vijfjarige kinderen die nog niet konden lezen. Zij vonden dat schrijven belangrijk is voor het inschakelen van gedeeltes van het brein die nodig zijn voor succesvol lezen. Zij concluderen ook dat ouderwets schrijven belangrijk is voor het leren lezen bij jonge kinderen.

Alle onderzoeken die ik heb kunnen vinden wijzen in dezelfde richting, namelijk dat je beter kunt schrijven dan typen als leren het doel is. Of zoals Mueller en Oppenheimer stellen: ‘…laptopgebruik in de klas moet gezien worden met gezonde wantrouwen (‘healthy dose of caution’); ondanks hun groeiende populariteit doen laptops in de klas misschien meer kwaad dan goed.’ Dus wij zetten een grote, dikke en met de hand geschreven streep door de iPad-scholen.

James, K. H., & Engelhardt, L. (2012). The effects of handwriting experience on functional brain development in pre-literate children. Trends in Neuroscience Education, 1(1), 32–42. doi:10.1016/j.tine.2012.08.001.

Longcamp, M., Boucardb, C., Gilhodesb, J., & Velay, J. (2006). Remembering the orientation of newly learned characters depends on the associated writing knowledge: A comparison between handwriting and typing. Human Movement Science, 25, 646–656.

Longcamp, M., Zerbato-Poudou, M. Velay, J. (2005). The influence of writing practice on letter recognition in preschool children: A comparison between handwriting and typing. Acta Psychologica, 119, 67-79.

Mueller, P. A., & Oppenheimer, D. M. (2014). The pen is mightier than the keyboard: Advantages of longhand over laptop note taking. Psychological Science 25, 1159-1168.

Smoker, T. J., Murphy, C. E., & Rockwell, A. K. (2009). Comparing memory for handwriting versus typing. Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting October 2009, 53, 1744-1747.

Volg mij ook op Twitter: @P_A_Kirschner

32
Reageer op dit artikel

avatar
22 Comment threads
10 Thread replies
0 Volgers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
16 Comment authors
Ludo de CaluwéPaul KirschnergijsbertPaulmaudvanstiphout Recent comment authors

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  Subscribe  
nieuwste oudste meest gestemd
Abonneren op
trackback

[…] het actief verwerken van stof, kun je aantekeningen beter schrijven dan typen. Zowel  onderzoekonderwijs.net als didactiefonline.nl geven aan dat wanneer leerlingen aantekeningen op een laptop maken, zij […]

gijsbert
Gast

Ik wil graag je eerste vraag beantwoorden, waar je veronderstelt dat facebook, chatten en mailen slecht is voor leren. Ik ben van mening en heb de ervaring (unic-utrecht) dat leerlingen de regie uit handen nemen slecht is voor leerlingen. Ik chat, facebook en mail voortdurend tijdens mijn werkzaamheden. Mijn effectiviteit is niet afgenomen sinds de intrede van internet. Tijdens mijn/onze lessen werd gechat, geemaild, gesurfd en gebeld (echt waar!) maar kinderen gingen pas naar huis als ze hun werk (hún werk, ik geef de weg aan ) gedaan hadden. Dat gaat echt samen. (Zeker, je moet ook die dicipline leten)… Lees verder »

trackback

[…] heb twee keer geblogd over het verschil tussen schrijven met pen/potlood of met een laptop (zie hier en hier) en dat pen/potlood beter is voor het leren. Deze blog – die ook verschijnt in verkorte […]

trackback

[…] voor mijn stuk over typen versus schrijven vond ik meer bewijskracht. Ik schreef dat jonge kinderen letters beter leerden herkennen en lezen […]

trackback
trackback

[…] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

Paul
Gast
Paul

Een maand geleden kregen we, als donderslag bij heldere hemel, te horen dat de basisschool waar onze kinderen op zitten een i-pad school wordt per 1 januari 2016. We hebben onze kinderen van school gehaald en naar een traditionele school overgeplaatst. Dit soort blogs bevestigt dat we een goede keuze hebben gemaakt.

trackback

[…] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

maudvanstiphout
Gast

Dit is op Masterstage herblogd.

teachingbattleground
Gast

Dit is op The Echo Chamber herblogd.

Rob Alberts
Gast

Interessant artikel.

Vriendelijke groet,

benwilbrink
Gast

Ik zie in de discussie typen versus schrijven een zekere parallel met het in Nederland oeroude gedoe over spellingvereenvoudigingen. Amusante lectuur: G. C. Molewijk (1992). Spellingverandering van zin naar onzin (1200-heden). Sdu. Telkens blijken vermeende voordelen van de zoveelste nieuwe spelling zich niet te materialiseren. Natuurlijk is het mogelijk door sterke vereenvoudiging leerlingen sneller correct te leren schrijven; de prijs dat sneller kunnen leren spellen wordt waarschijnlijk evenwel een leven lang betaald: door verdwenen redundantie in de geschreven taal is het lezen lastiger geworden. En dat doet vermoeden dat voor veronachtzaming van het schrijven in de jonge jaren levenslang een… Lees verder »

trackback

[…] Sourced through Scoop.it from: onderzoekonderwijs.net […]

trackback

[…] De les begint, gaat de computer/tablet aan of uit? Wij zijn het – hoop ik – allemaal eens dat chatten, mailen, Facebooken enzovoorts gedurende de les slecht voor het leren is. Maar veel docenten willen ook leerlingen niet de mogelijkheid ontnemen om aantekeningen te maken of schrijven te leren en te oefenen met computer of tablet. Zoiets is zonder meer eigentijds, maar de vraag is of het ook pedagogisch verantwoord is.  […]

trackback

[…] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

amberwalraven
Auteur

Het mooie aan een dergelijke discussie is dat ‘aantekeningen maken om te leren’ wordt verward met ‘al je werk uitschrijven en handgeschreven inleveren’. Er is een verschil tussen werkstukken maken en reageren op een blog en aantekeningen maken van waar je naar kijkt/luistert om er van te leren.

Ben Verkroost
Gast
Ben Verkroost

Maurice de Hond wil volgens het AD van 26 november 2014 de pen maar helemaal in de ban doen want “we moeten niet naar onze eigen kinderen kijken vanuit onze eigen nostalgie en romantiek”. Maar het door professor kirschner aangehaalde onderzoek kan natuurlijk niet zo maar met dergelijke schijnargumenten worden genegeerd. Omdat schrijven met de pen toch nog niet helemaal gemist kan worden heeft men op iPad scholen het woordverbonden schrift, door sommigen schoonschrijven genoemd, in de ban gedaan te hebben ten faveure van het blokschrift Dat zou volgens het Onderwijsblad van 2 november 2013 goedkoper en gemakkelijker zijn aan… Lees verder »

Ben Hamerling
Gast

Ben, Maurice de Hond weet niets van het handschriftonderwijs en hoort zich daar ook niet mee te bemoeien . ‘Schoonschrift’ bestaat al decennia niet meer. Over blokschrift of verbonden schrift valt veel meer te zeggen dan in een blog-discussie mogelijk is. Lees daarom vooral zoveel mogelijk de hierover verzamelde informatie en vakkennis op: http://www.schriftontwikkeling.nl/interview-blokschrift-of-verbonden/ en http://www.schriftontwikkeling.nl/blokletters/ Je kunt dan ook zien wat ‘schoonschrift’ werkelijk is. Verder zie je a.d.h.v. illustraties wat het probleem van het schrijven (het construeren van al of niet verbonden letters) voor veel kinderen precies inhoudt. Blokschrift is om veel redenen (zie de links hierboven) juist de… Lees verder »

Claire Boonstra (@ClaireBoo)
Gast

Het klinkt allemaal wel logisch. Toch blijven er bij mij nog een hoop vragen over schrijven versus typen die onbeantwoord blijven: hoe verhoudt het leren van ‘schrijfletters’ (netjes volgens de regels aan elkaar geschreven letters) zich tot het aanleren van een leesbaar doch eigen handschrift (niet per se schrijfletters)? Ik zie regelmatig voorbeelden van kinderen die prima leesbaar schrijven maar puntenaftrek krijgen omdat ze in blokletters schrijven iplv aan elkaar. Het lijkt er op dat diverse scholen nog een groot belang hechten aan ‘echte’ schrijfletters, terwijl in het ‘echte’ leven vrijwel iedereen in een soort blokletters schrijft. Dus waarom daar… Lees verder »

Ben Hamerling
Gast

Beste Claire, Als handschriftdidacticus hoor ik er van op dat er leerkrachten zouden zijn die punten op de inhoud aftrekken vanwege de vorm: het schrijven in blokletters. In onze decennia durende praktijk op vele scholen van basisschool tot en met hbo hebben we hier nog nooit van gehoord. Hoe wordt die puntenaftrek dan aangegeven op het toetspapier? Uit onderzoek is wel naar voren gekomen dat docenten onregelmatig geschreven werk onbewust lager beoordelen ook al is de inhoud vergelijkbaar van kwaliteit. Een reden te meer om kinderen een regelmatig handschrift te leren schrijven. Klein, J., & Taub, D.(2005) The effect of… Lees verder »

Corrie Klut
Gast
Corrie Klut

Op de lagere school leerde ik langzaaam schrijven met een potlood, waarna ik, als ik heel goed mijn best deed, met een kroontjespen, die ik in de inktpot in mijn tafeltje doopte, de letters overtrok. Stofjes aan de pen veegde ik af aan een, zelf, met de hand gemaakte, inktlap. Ik herinner mij inktvlekken en bleekmiddel. De BIC-balpennen die er toen ook al waren, kwamen de klas niet in. Overigens las ik alles wat los en vast zat vanaf de eerste week, als ik tenminste geen straf kreeg, omdat ik, doordat ik door het leesboekje vloog, niet wist waar degene… Lees verder »

trackback

[…] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

Michel Verdoorn
Gast

Een duidelijk artikel, waarvan ik de boodschap ondersteun. Toch vraag ik mij af of er bepaalde leersituaties zijn, waarin het gebruik van een tablet of laptop in de klas wel voordelen kan hebben. Bijvoorbeeld bij inoefenen van rekensommen of spelling. Met software kan in de soort opdrachten veel meer variatie aangeboden worden dan op papier en stimuleert het leerling om meer sommen te oefenen dan op papier. Bovendien kan de corrigerende functie van de software goed gebruikt worden om leerlingen inzicht te geven in hun beheersing en om op basis van die beheersing het niveau aan te passen. De tablet… Lees verder »

Peter te Riele
Gast

Interessant wordt dan in hoeverre het maken van een mindmap in dit verband een effectieve manier van aantekeningen maken zou zijn. En in hoeverre maakt het uit of je digitaal dan wel op papier zo’n mindmap maakt. Zelf heb ik erg goede ervaringen met de digitale variant.

Meike Berben
Gast

Beste Paul,

Interessant, maar ik snap de conclusie alleen niet. De aangehaalde wetenschappelijke artikelen gaan over het maken van aantekeningen. Vanwaar de conclusie dat Ipadscholen in hun geheel weggestreept worden? Leren is toch veel meer dan aantekeningen maken?

About Paul Kirschner

Nederlands: Prof. dr. Paul A. Kirschner, dr.h.c. is Universiteishoogleraar en hoogleraar Onderwijspsychologie aan de Open Universiteit. Hij is ook Visiting Professor Onderwijs met een leerstoel in Leren en Interactie in de Lerarenopleiding aan Oulu University (Finland) waar hij ook een Eredoctoraat heeft (doctor honoris causa). Hij is een internationaal erkende expert op zijn gebied en heeft zitting gehad in de Onderwijsraad in de periode 2000-2004 en is lid van de Wetenschappelijk Technische Raad van SURF. Hij is Fellow of the American Educational Research Association (AERA; NB de eerste Europeaan aan wie deze eer werd toegekend), de International Society of the Learning Sciences (ISLS) en van de Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Science of the Royal Dutch Academy of Sciences (NIAS-KNAW). Hij was President van de International Society for the Learning Sciences (ISLS) in de periode 2010-2011. Hij is Hoofdredacteur van de Journal of Computer Assisted Learning en Commissioning Editor van Computers in Human Behavior, en hij is auteur van Ten steps to complex learning (Routledge/Erlbaum). Hij schrift ook regelmatig voor Didactief (de kolom KirschnerKiest over wat docenten kunnen met wetenschappelijke resultaten). Hij is ook medeauteur van het boek Jongens zijn slimmer dan meisjes XL (EN: Urban Myths about Learning and Education). Hij wordt gezien als expert op veel gebieden en vooral computerondersteund samenwerkend leren (CSCL), het ontwerpen van innovatieve, elektronische leeromgevingen, mediagebruik in het onderwijs en het verwerven van complex cognitieve vaardigheden. English: Paul A. Kirschner (1951) is Distinguished University Professor and professor of Educational Psychology at the Open University of the Netherlands as well as Visiting Professor of Education with a special emphasis on Learning and Interaction in Teacher Education at the University of Oulu, Finland where he was also honoured with an Honorary Doctorate (doctor honoris causa). He was previously professor of Educational Psychology and Programme Director of the Fostering Effective, Efficient and Enjoyable Learning environments (FEEEL) programme at the Welten Institute, Research Centre for Learning, Teaching and Technology at the Open University of the Netherlands. He is an internationally recognised expert in the fields of educational psychology and instructional design. He is Research Fellow of the American Educational Research Association and the Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Science. He was President of the International Society for the Learning Sciences (ISLS) in 2010-2011, member of both the ISLS CSCL Board and the Executive Committee of the Society and he is an AERA Research Fellow (the first European to receive this honour). He is currently a member of the Scientific Technical Council of the Foundation for University Computing Facilities (SURF WTR) in the Netherlands and was a member of the Dutch Educational Council and, as such, was advisor to the Minister of Education (2000-2004). He is chief editor of the Journal of Computer Assisted Learning, commissioning editor of Computers in Human Behavior, and has published two very successful books: Ten Steps to Complex Learning (now in its third revised edition and translated/published in Korea and China) and Urban Legends about Learning and Education (also in Dutch, Swedish, and Chinese). He also co-edited two other books (Visualizing Argumentation and What we know about CSCL). His areas of expertise include interaction in learning, collaboration for learning (computer supported collaborative learning), and regulation of learning.

Category

onderwijs, onderzoek

Tags

, , ,