Typen of schrijven

Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is in/voor het onderwijs. Deze is iets uitgebreider dan wat in Didactief verscheen.

De les begint, gaat de computer/tablet aan of uit? Wij zijn het – hoop ik – allemaal eens dat chatten, mailen, Facebooken enzovoorts gedurende de les slecht voor het leren is. Maar veel docenten willen ook leerlingen niet de mogelijkheid ontnemen om aantekeningen te maken of schrijven te leren en te oefenen met computer of tablet. Zoiets is zonder meer eigentijds, maar de vraag is of het ook pedagogisch verantwoord is.

Om te beginnen met adolescenten, Pam Mueller en Daniel Oppenheimer voerden drie studies uit om te zien of er een verschil in leren was tussen het maken van aantekeningen op een laptop (in het Engels: keyboarding; in het Nederlands: typen) of gewoon op papier. De resultaten van alle drie studies laten zien dat jongeren beter leerden, zowel op korte termijn (direct na de les) als op langere termijn (na een week of twee) als ze de aantekeningen met pen en papier maakten. Dit gold voor zowel het leren van feiten als het begrijpen van de stof. Het maakte ook niets uit of leerlingen de aantekeningen wel of niet herlazen. Handgeschreven aantekeningen werkten beter dan getypte. Volgens de onderzoekers komt dit omdat de aantekeningen op de laptop letterlijke transcripties waren van wat er gezegd werd (typen gaat voor de meeste onder ons sneller dan schrijven), terwijl de handgeschreven aantekeningen noodgedwongen bewerkingen waren van wat gezegd werd. Met andere woorden, omdat schrijven langzamer gaat dan typen moet je de inhoud bewerken en in eigen woorden herschrijven (samenvatten dan wel à la Bloom de inhoud synthetiseren en nieuwe kennis creëren).

Maar als je aantekeningen maakt met pen en papier spelen er meer dan louter cognitieve  processen mee. Bij schrijven met pen en papier beweeg je je handen en armen meer en anders dan bij typen. Timothy Smoker en zijn collega’s onderzochten of deze bewegingen mogelijk een effect hadden op het herinneren en herkennen van gewone woorden. Wat bleek? Mensen herinneren en herkennen woorden significant beter wanneer zij met de pen schrijven. Dat komt omdat de extra bewegingsinformatie een complexere geheugenspoor creëert dan bij typen. Volgens de onderzoekers tonen deze resultaten aan dat het beter is om aantekeningen met de hand te maken, omdat zo de inhoud beter onthouden wordt.

En hoe zit het met het leren lezen en schrijven bij jonge kinderen? Marieke Longcamp en haar collega’s onderzochten in 2005 het schrijven of intoetsen van letters op de letterherkenning van kinderen tussen 2 jaar 9 maanden en 4 jaar 9 maanden). Het schrijven bleek vooral bij de ‘oudere’ kinderen tot een betere herkenning van de letters te leiden. In een follow-up bleek verder dat het voordeel van schrijven boven typen ook stabiel was en zelfs het sterkst drie weken na de training. Zij komen tot de conclusie dat ‘beweging een sleutelrol speelt in letterrepresentatie en daarom met de hand schrijven een belangrijke bijdrage levert aan het visueel herkennen van letters’. Volgens hen levert met de hand schrijven het brein meervoudige signalen op (visueel, motorisch, tast/gevoel oftewel kinesthetisch); typen doet dat niet.

In 2012 onderzochten Karin James en Laura Engelhardt met fMRI de effecten van schrijven versus typen op de ontwikkeling van het brein bij vijfjarige kinderen die nog niet konden lezen. Zij vonden dat schrijven belangrijk is voor het inschakelen van gedeeltes van het brein die nodig zijn voor succesvol lezen. Zij concluderen ook dat ouderwets schrijven belangrijk is voor het leren lezen bij jonge kinderen.

Alle onderzoeken die ik heb kunnen vinden wijzen in dezelfde richting, namelijk dat je beter kunt schrijven dan typen als leren het doel is. Of zoals Mueller en Oppenheimer stellen: ‘…laptopgebruik in de klas moet gezien worden met gezonde wantrouwen (‘healthy dose of caution’); ondanks hun groeiende populariteit doen laptops in de klas misschien meer kwaad dan goed.’ Dus wij zetten een grote, dikke en met de hand geschreven streep door de iPad-scholen.

James, K. H., & Engelhardt, L. (2012). The effects of handwriting experience on functional brain development in pre-literate children. Trends in Neuroscience Education, 1(1), 32–42. doi:10.1016/j.tine.2012.08.001.

Longcamp, M., Boucardb, C., Gilhodesb, J., & Velay, J. (2006). Remembering the orientation of newly learned characters depends on the associated writing knowledge: A comparison between handwriting and typing. Human Movement Science, 25, 646–656.

Longcamp, M., Zerbato-Poudou, M. Velay, J. (2005). The influence of writing practice on letter recognition in preschool children: A comparison between handwriting and typing. Acta Psychologica, 119, 67-79.

Mueller, P. A., & Oppenheimer, D. M. (2014). The pen is mightier than the keyboard: Advantages of longhand over laptop note taking. Psychological Science 25, 1159-1168.

Smoker, T. J., Murphy, C. E., & Rockwell, A. K. (2009). Comparing memory for handwriting versus typing. Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting October 2009, 53, 1744-1747.

Volg mij ook op Twitter: @P_A_Kirschner

About Paul Kirschner

Paul A. Kirschner is Universiteishoogleraar aan de Open Universiteit. Daarvoor was hij hoogleraar Onderwijspsychologie en directeur van het Fostering Effective, Efficient and Enjoyable Learning environments (FEEEL) programma aan het Welten-instituut (OU).. Hij is ook Visiting Professor Onderwijs met een leerstoel in Leren en Interactie in de Lerarenopleiding aan Oulu University (Finland). Hij is een internationaal erkende expert op zijn gebied en heeft zitting gehad in de Onderwijsraad in de periode 2000-2004 en is tegenwoordig lid van de Wetenschappelijk Technische Raad van SURF. Hij was President van de International Society for the Learning Sciences (ISLS) in de periode 2010-2011 en is tevens Fellow van de American Educational Research Association (en de eerste Europeaan die deze eer ontving). Hij is redacteur bij de hoog aangeschreven wetenschappelijke tijdschriften Journal of Computer Assisted Learning en Computers in Human Behavior, en hij is auteur van Ten steps to complex learning (Routledge/Erlbaum). Hij schrift ook regelmatig voor Didactief (de kolom KirschnerKiest over wat docenten kunnen met wetenschappelijke resultaten) en voor Van 12-18. In maart verscheen zijn nieuwe boek Urban Myths about Learning and Education. Hij wordt gezien als expert op veel gebieden en vooral computerondersteund samenwerkend leren (CSCL), het ontwerpen van innovatieve, elektronische leeromgevingen, mediagebruik in het onderwijs en het verwerven van complex cognitieve vaardigheden.

26 Reacties to “Typen of schrijven”

  1. Interessant wordt dan in hoeverre het maken van een mindmap in dit verband een effectieve manier van aantekeningen maken zou zijn. En in hoeverre maakt het uit of je digitaal dan wel op papier zo’n mindmap maakt. Zelf heb ik erg goede ervaringen met de digitale variant.

    Like

    • Goede ervaringen is iets anders dan objectief bewijs. Maar over de verschillen tussen zelf mappen en digitaal heb ik niets gelezen (ook niet gezocht). Interessant om een dergelijk onderzoek uit te voeren.

      Like

    • Beste Paul,

      Interessant, maar ik snap de conclusie alleen niet. De aangehaalde wetenschappelijke artikelen gaan over het maken van aantekeningen. Vanwaar de conclusie dat Ipadscholen in hun geheel weggestreept worden? Leren is toch veel meer dan aantekeningen maken?

      Like

      • Meike,

        Dat jij het niet begrijpt kan ik weinig aan doen. De eerste twee artikelen gaan daarover maar de andere twee gaan over hele andere dingen. Als je dat niet ziet kan ik weinig doen.

        Like

  2. Een duidelijk artikel, waarvan ik de boodschap ondersteun. Toch vraag ik mij af of er bepaalde leersituaties zijn, waarin het gebruik van een tablet of laptop in de klas wel voordelen kan hebben. Bijvoorbeeld bij inoefenen van rekensommen of spelling. Met software kan in de soort opdrachten veel meer variatie aangeboden worden dan op papier en stimuleert het leerling om meer sommen te oefenen dan op papier. Bovendien kan de corrigerende functie van de software goed gebruikt worden om leerlingen inzicht te geven in hun beheersing en om op basis van die beheersing het niveau aan te passen.
    De tablet zou niet altijd ingezet moeten worden. Daar ben ik het mee eens. Maar als bovengenoemde werkwijze gecombineerd wordt met schrijflessen, spellinglessen, stellessen en aantekeningen / woordveld- schema’s maken op papier dan zou een tablet/ laptop toch wel een meerwaarde moeten kunnen bieden?

    Like

  3. Op de lagere school leerde ik langzaaam schrijven met een potlood, waarna ik, als ik heel goed mijn best deed, met een kroontjespen, die ik in de inktpot in mijn tafeltje doopte, de letters overtrok. Stofjes aan de pen veegde ik af aan een, zelf, met de hand gemaakte, inktlap. Ik herinner mij inktvlekken en bleekmiddel. De BIC-balpennen die er toen ook al waren, kwamen de klas niet in. Overigens las ik alles wat los en vast zat vanaf de eerste week, als ik tenminste geen straf kreeg, omdat ik, doordat ik door het leesboekje vloog, niet wist waar degene met de voorleesbeurt was. Godzijdank is dat geschiedenis.

    Gereedschap verandert. Ik heb de neiging om die veranderingen op school tegen te houden nooit begrepen. Ik las net op Wikipedia dat lei en griffel nog tot 1960 in gebruik waren. Waarom niet, naar aanleiding van dergelijk onderzoek, nadenken over hoe het onderwijs zou moeten veranderen, om met dit nieuwe gereedschap nog meer kinderen de kans te bieden om zich nog beter te ontwikkelen?

    PS Als ik naar de bibliotheek had moeten gaan voor dit tijdschrift en dan een reactie had kunnen geven via een brief (papier dat je dichtplakt, in een metalen bus ergens in de buurt stopt en dat dan, eerst opgehaald met de auto, daarna met de trein en verder door een onderbetaalde wandelaar, bij de redactie wordt gebracht) had niemand dit ooit kunnen lezen.

    Like

    • Corrie,

      Het punt is jij kan het al. Niet alles wat je met technologie kan doen heeft een positieve effect op het leren. Dta het kan betekent niet dat het moet.

      Like

      • Corrie Klut 8 juni 2015 bij 20:24

        Paul,
        Dank voor het compliment.
        Eens, het moet niet, maar ik vind dat het wel moet mogen. Dat kan niet als er een dikke vette streep doorheen gaat. Geprikkeld door het artikel heb ik een rondje gesurft en een reclamefilmpje bekeken. Behalve iPads zag ik heel veel ander aantrekkelijk leermateriaal in gebruik, inclusief potloden en viltstiften. Ik begrijp dat onze inspectie er, in tegenstelling tot die in voorbeeldland Finland, nog op staat dat kinderen in het basisonderwijs ambachtelijk leren schrijven. Ook op de iPadschool.
        Ik kwam ook tegen dat “onze” OU dit jaar subsidie heeft gekregen om onderzoek te doen naar dit schooltype.

        Like

  4. Het klinkt allemaal wel logisch. Toch blijven er bij mij nog een hoop vragen over schrijven versus typen die onbeantwoord blijven: hoe verhoudt het leren van ‘schrijfletters’ (netjes volgens de regels aan elkaar geschreven letters) zich tot het aanleren van een leesbaar doch eigen handschrift (niet per se schrijfletters)? Ik zie regelmatig voorbeelden van kinderen die prima leesbaar schrijven maar puntenaftrek krijgen omdat ze in blokletters schrijven iplv aan elkaar. Het lijkt er op dat diverse scholen nog een groot belang hechten aan ‘echte’ schrijfletters, terwijl in het ‘echte’ leven vrijwel iedereen in een soort blokletters schrijft. Dus waarom daar aan vasthouden?

    En hoe verhoudt het maken van tekeningen/ mindmaps/ schetsen bij wijze van geheugensteun zich tot het opschrijven? Zou dit niet nog veel effectiever kunnen zijn? Zijn hier onderzoeken over?

    Dan blijft staan: is het beter onthouden de belangrijkste reden om kinderen NIET met de laptop aantekeningen te laten maken?

    Hoor graag!
    Groet,
    Claire

    Like

    • Claire,
      Ten eerste, de regels die een docent hanteert voor wat goed is en wat niet goed is ligt bij de docent. Het gaat niet om blok- of schrijfletters maar om het fysiek schrijven bij jonge kinderen en het verwerken van informatie bij aantekeningen maken. Leren is het veranderen van cognitieve schema’s (niet onthouden zoals jij dat noemt). Het analyseren sybthetiseren en evalueren van informatie (Bllom) zijn hogere orde cognitieve processen die bevoorderlijk zijn voor het leren. Alles wat daar positief invloed op uitoefent is voor mij iets wat na te streven is; iets dat het tegen houdt of overbodig maakt heeft een negatieve effect op het leren,

      Maar dat is maar mijn idee over wat goed onderwijs is.

      Like

    • Beste Claire,

      Als handschriftdidacticus hoor ik er van op dat er leerkrachten zouden zijn die punten op de inhoud aftrekken vanwege de vorm: het schrijven in blokletters. In onze decennia durende praktijk op vele scholen van basisschool tot en met hbo hebben we hier nog nooit van gehoord. Hoe wordt die puntenaftrek dan aangegeven op het toetspapier?

      Uit onderzoek is wel naar voren gekomen dat docenten onregelmatig geschreven werk onbewust lager beoordelen ook al is de inhoud vergelijkbaar van kwaliteit. Een reden te meer om kinderen een regelmatig handschrift te leren schrijven.

      Klein, J., & Taub, D.(2005) The effect of variations in handwriting and print on evaluation of student essays. Assessing Writing, 10 (2), 134-148

      Leerlingen moeten geen ‘persoonlijk handschrift’ ontwikkelen. Het gaat namelijk om een communicatie-systeem, net zoals rekenen en spellen. Geen school laat ze een persoonlijke spelling ontwikkelen. De lettervormgeving moet daarom even eenduidig zijn. ‘Leesbaar’ is geen criterium omdat het subjectief is. Een apothekersassistente denkt daar bijvoorbeeld heel anders over.
      De letters moeten daarom doodgewoon aan een aantal lettervormgevingscriteria beantwoorden. Die moeten op school geleerd worden en… gehandhaafd. (De meeste leerkrachten kennen ze helaas zélf niet.)

      Wat zijn de voordelen van verbonden schrift?
      a. Het woord is en blijft één geheel.
      b. Elke nieuwe letter begint waar de vorige ophoudt.
      c. Het is rustiger en regelmatiger te schrijven, omdat de pen gedurende het schrijven van een woord op het papier blijft.
      d. In verbonden schrift kun je geen verkeerde lettervormen tussenvoegen. In blokschrift zie je bij veel kinderen verkeerde lettervormen tussengevoegd.
      e. Het is niet nodig om een letterspatie te creëren en daarover na te moeten denken, omdat de verbindingshaal vanzelf een letterspatie veroorzaakt. Zo ontstaan er automatisch regelmatige letterafstanden.
      f. Het verschil tussen een letterspatie en een woordspatie is heel duidelijk te zien.
      g. Elke letter eindigt in de rompzone (x-hoogte), waardoor het makkelijker is om in die rompzone te blijven.
      h. Het verschil tussen minuskels en kapitalen is veel duidelijker bij verbonden schrift.
      i. Het verschil tussen letters als b en d is zo groot dat er van spiegelen in de aanleerfase geen sprake is.
      j. Blokletters (‘print’) zijn imitatie-drukletters. Deze letters zijn voor een mechanisch proces ontworpen, niet voor het handschrift. Het verbonden schrift (‘cursive’) is voor het schrijven ontworpen.

      Like

  5. Maurice de Hond wil volgens het AD van 26 november 2014 de pen maar helemaal in de ban doen want “we moeten niet naar onze eigen kinderen kijken vanuit onze eigen nostalgie en romantiek”. Maar het door professor kirschner aangehaalde onderzoek kan natuurlijk niet zo maar met dergelijke schijnargumenten worden genegeerd. Omdat schrijven met de pen toch nog niet helemaal gemist kan worden heeft men op iPad scholen het woordverbonden schrift, door sommigen schoonschrijven genoemd, in de ban gedaan te hebben ten faveure van het blokschrift Dat zou volgens het Onderwijsblad van 2 november 2013 goedkoper en gemakkelijker zijn aan te leren. en tijd vrijmaken voor andere nuttige zaken. Ook daar kun je je vraagtekens bij zetten. Is er nog recent onderzoek hiernaar bekend?

    Like

    • Ben,

      Maurice de Hond weet niets van het handschriftonderwijs en hoort zich daar ook niet mee te bemoeien . ‘Schoonschrift’ bestaat al decennia niet meer.
      Over blokschrift of verbonden schrift valt veel meer te zeggen dan in een blog-discussie mogelijk is.
      Lees daarom vooral zoveel mogelijk de hierover verzamelde informatie en vakkennis op:

      http://www.schriftontwikkeling.nl/interview-blokschrift-of-verbonden/

      en

      http://www.schriftontwikkeling.nl/blokletters/

      Je kunt dan ook zien wat ‘schoonschrift’ werkelijk is.

      Verder zie je a.d.h.v. illustraties wat het probleem van het schrijven (het construeren van al of niet verbonden letters) voor veel kinderen precies inhoudt. Blokschrift is om veel redenen (zie de links hierboven) juist de moeilijkste van de twee. Kinderen moeten ook zelf bedenken wat de juiste letterafstand is, iets dat voor typografen zelfs een probleem is. Belangrijkste punt: in verbonden schrift begint een nieuwe letter daar, waar de vorige ophoudt. Het woordverband ontstaat bij verbonden schrift vanzelf.
      Een handschriftcollega kwam laatst terug van een studiereis naar Australië, De kinderen leerden daar alleen maar onverbonden schrift. Het viel haar op dat kinderen in de bovenbouw aan het experimenteren waren met ‘aan elkaar schrijven’!

      Kinderen moeten overigens ook leren (blind)typen. Dat kan niet op een iPad. Anders moet je er met een keyboard eerst weer een laptop van maken. Er zijn ‘schrijf’taken en ‘typ’taken. Kinderen moeten leren dat onderscheid te maken. Als je taak erg tekstverwerkend is (opstel, spreekbeurt, werkstuk) ligt het gebruik van een tekstverwerker voor de hand. Voor het maken van aantekeningen over een les of boek is het handschrift het aangewezen middel. Overigens zou nog eens moeten worden onderzocht of je een opstel met de hand geschreven anders formuleert dan wanneer je dat met het toetsenbord doet. We gaan er in dit geval wel even vanuit dat je inmiddels vlot blind kunt typen. Dit laatste geldt voor de meeste kinderen niet. Het onderzoek zou dan onder volwassenen moeten worden uitgevoerd die in beide disciplines vaardig zijn.

      Like

  6. Het mooie aan een dergelijke discussie is dat ‘aantekeningen maken om te leren’ wordt verward met ‘al je werk uitschrijven en handgeschreven inleveren’. Er is een verschil tussen werkstukken maken en reageren op een blog en aantekeningen maken van waar je naar kijkt/luistert om er van te leren.

    Like

  7. Ik zie in de discussie typen versus schrijven een zekere parallel met het in Nederland oeroude gedoe over spellingvereenvoudigingen. Amusante lectuur: G. C. Molewijk (1992). Spellingverandering van zin naar onzin (1200-heden). Sdu. Telkens blijken vermeende voordelen van de zoveelste nieuwe spelling zich niet te materialiseren. Natuurlijk is het mogelijk door sterke vereenvoudiging leerlingen sneller correct te leren schrijven; de prijs dat sneller kunnen leren spellen wordt waarschijnlijk evenwel een leven lang betaald: door verdwenen redundantie in de geschreven taal is het lezen lastiger geworden. En dat doet vermoeden dat voor veronachtzaming van het schrijven in de jonge jaren levenslang een prijs moet worden betaald.

    Like

  8. Interessant artikel.

    Vriendelijke groet,

    Like

  9. Een maand geleden kregen we, als donderslag bij heldere hemel, te horen dat de basisschool waar onze kinderen op zitten een i-pad school wordt per 1 januari 2016. We hebben onze kinderen van school gehaald en naar een traditionele school overgeplaatst. Dit soort blogs bevestigt dat we een goede keuze hebben gemaakt.

    Like

Trackbacks/Pingbacks

  1. Typen of schrijven | Gelukkig voor de klas | S... - 8 juni 2015

    […] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

    Like

  2. Typen of schrijven | Schrijven | Scoop.it - 8 juni 2015

    […] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

    Like

  3. Typen of schrijven | Master Onderwijskunde Lere... - 8 juni 2015

    […] De les begint, gaat de computer/tablet aan of uit? Wij zijn het – hoop ik – allemaal eens dat chatten, mailen, Facebooken enzovoorts gedurende de les slecht voor het leren is. Maar veel docenten willen ook leerlingen niet de mogelijkheid ontnemen om aantekeningen te maken of schrijven te leren en te oefenen met computer of tablet. Zoiets is zonder meer eigentijds, maar de vraag is of het ook pedagogisch verantwoord is.  […]

    Like

  4. Typen of schrijven | Manuela Bazen-Steenkamp - 8 juni 2015

    […] Sourced through Scoop.it from: onderzoekonderwijs.net […]

    Like

  5. Typen of schrijven? Alle tablets de klas uit? |... - 19 juni 2015

    […] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

    Like

  6. Typen of schrijven | RobScoops | Scoop.it - 11 augustus 2015

    […] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het juninummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is …  […]

    Like

  7. Het toetsenbord of schrijven? | - 6 mei 2016

    […] https://onderzoekonderwijs.net/2015/06/08/typen-of-schrijven/ […]

    Like

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen. Graag met je eigen naam ondertekenen, geen pseudoniemen. Anonieme reacties worden verwijderd.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: