20 november 2021 
Het onderwijs, en met name burgerschapsonderwijs, moet leerlingen leren om zelfstandig en kritisch te oordelen, maar veel lessen, zoals de les “Sint + Piet”, dringen juist specifieke oordelen op. De les behandelt de Zwarte Piet-discussie, maar doet dit op een manier die leerlingen naar één bepaalde conclusie stuurt. Hoewel de les zegt dat leerlingen vrij zijn om hun eigen mening te vormen, worden zij via subtiele en minder subtiele middelen in de richting geduwd dat Zwarte Piet racistisch is en dat deze traditie moet veranderen. Dit benadert hersenspoelen en beperkt de ruimte voor echte meningsvorming. De les verengt bovendien complexe maatschappelijke kwesties zoals racisme, zonder aandacht te geven aan de onderliggende structurele oorzaken. De auteur stelt dat, hoewel hij zelf tegen Zwarte Piet is, onderwijs geen indoctrinatie mag zijn en dat burgerschapsvorming eerlijker en kritischer moet worden aangepakt.
Lees het volledige artikel op Wij-leren.nl via deze link: https://wij-leren.nl/burgerschap-als-fuik.php
Blogcollectief Onderzoek Onderwijs 
Onderwijs is een en al hersenspoelen. De vraag is niet hoe je dat voorkomt, maar hoe je dat zo verantwoord mogelijk doet.
LikeLike
Prima, als je ‘onderwijs’ en ‘hersenspoelen’ zo ruim wilt opvatten. Het praktische probleem en het principiële probleem worden er niet anders van. Burgerschapsvorming waarin leerlingen meningen opgedrongen worden, terwijl gedaan wordt alsof het om vrije meningsvorming gaat, deugt niet. En gelukkig kan het anders. Zie onze praktische voorstellen, o.a. in het laatste deel van https://www.academia.edu/40794322/Burgerschapsvorming_als_communitair_neoliberaal_gewrocht
LikeLike
Hartger, zo geformuleerd lijkt het een onvermijdelijkheid: ‘onderwijs is nu eenmaal hersenspoelen.’ Onze onderwijspraktijk is inderdaad een vorm van hersenspoelen: we trainen onze leerlingen om het enig juiste antwoord te geven op een vraag. Daarop is de hele machinerie van examentraining gebaseerd. Piets metafoor van een fuik is wat dat betreft heel passend.
Dat kan heel goed anders, zoals ik in mijn boek De Denkende Klas laat zien. Door onze leerlingen zelf te laten denken over bepaalde vraagstukken, hier bijvoorbeeld de relatie tussen de Sinterklaastraditie en kolonialisme/racisme, leren we hen (en onszelf) een probleem van alle kanten bekijken en zich een oordeel vormen over waarden en waarheden. Dat is een belangrijke vaardigheid in een democratische samenleving.
LikeLike
Om zelf een mening te vormen moet er balans zijn in de bronnen die je gebruikt en filmpjes die je toont. Om bij de voorbeeldjes te blijven, ik herinner mij de heel bruikbare Sinterklaasfilmpjes van 30 jaar geleden, toen mijn kinderen voor de buis zaten, waarin de hoofdpiet de grote organisator was voor de Sint. Zonder deze OpperPiet liep alles in de war. Sint had een staf van Pieten om zich heen die het hele gebeuren organiseerden, juist omdat die oude baas een beetje seniel leek te worden. Voor de ouders enige humor en voor de kinderen de boodschap dat de Pieten geen knechten waren maar managers. Rolmodellen dus.
@Hartger: het is altijd fout om kinderen standpunten op te dringen of te hersenspoelen in het onderwijs. Daar is onderwijs niet voor bedoeld en er kan nooit een goede bedoeling achter zitten.
LikeLike
Ik was wat kort door de bocht met mijn reactie en het woord hersenspoelen. Waar het me om gaat is dat onderwijs altijd een morele/normatieve dimensie heeft. Niet alleen bij burgerschap. Je kunt zeggen dat al het onderwijs een vorm van burgerschap is. Er is altijd de persoon van de leraar die de methode ‘toepast’ / ‘vertaalt’ terwijl hij/zij met de klas werkt. Het bewustzijn van die fundamenteel normatieve dimensie is in alle gevallen relevant. Helaas blijft die vaak achterwege. Door te eenzijdig gericht te zijn op ‘effectieve’ methodes doen we net of leraren neutrale uitvoerders van een objectief curriculum zijn. Noch het curriculum noch de methode noch de leraar is neutraal.
Door een methode af te serveren op zijn inhoud lopen we daarnaast het risico dat we de ethisch-normatieve discussie (die onvermijdelijk is) overslaan en direct naar de politieke discussie gaan: wie mag zeggen wat goed is en daarover een machtswoord uitspreken? Dat is een heilloze weg van polarisatie die we helaas al een heel eind ingeslagen zijn. Vandaar dat ik reageer op het woord hersenspoelen omdat dat meer met de politieke dan met de moreel-normatieve dimensie te maken heeft.
Wat nodig is, is een genuanceerde dialoog, waarin we ons willen verdiepen in de ander en ons gezamenlijk perspectief verrijken ipv eenzijdig ons eigen perspectief op te leggen. Ik zeg niet dat je dat doet Piet, het is meer dat ik hiervoor wil waarschuwen. Hoop dat dit meer duidelijkheid geeft.
LikeLike
Ja, dankjewel. Onderwijs is per definitie normatief en moreel. Onderwijs is per definitie burgerschapsvorming. Evidence based is ook een moraal. Effectief als criterium is ook normatief. Niks en niemand is neutraal. Wie zal er onbekend mee zijn of het ontkennen? Ik niet.
Niets van dit alles neemt weg dat de Sint+Piet-burgerschapsles net doet alsof zij vrije meningsvorming bevordert, terwijl zij in feite een mening aanpraat en inprent.
Dit blijkt bij en detail analyse. Waarom zo’n analyse associëren met “afserveren”?
“Door een methode af te serveren op zijn inhoud lopen we … het risico dat we de ethisch-normatieve discussie (die onvermijdelijk is) overslaan en direct naar de politieke discussie gaan.”
Raar argument: door de methode te kritiseren beginnen we een ethische en normatieve discussie. Dat die tegelijk politiek is, ligt voor de hand.
“Wat nodig is, is een genuanceerde dialoog, waarin we ons willen verdiepen in de ander en ons gezamenlijk perspectief verrijken ipv eenzijdig ons eigen perspectief op te leggen.”
Ja, ook dit zal niemand tegenspreken.
LikeLike
Dank je ook weer. Het is een lastige discussie, zo blijkt weer. Niet raar dat hij vaak vermeden wordt en dat er een grote hang is naar wat objectief is. Dus in ieder geval al fijn dat wij hem wel kunnen voeren.
Ik gebruik het woord afserveren, omdat ik de indruk krijg dat wat jou betreft de methode niet gebruikt zou moeten worden. Ik weet niet of dat helpt. Het is een vorm van cancel-cultuur waarbij al snel het einde zoek is.
Daar ligt voor mij ook de lijn tussen normatief-ethisch en politiek: je kunt van mening verschillen, maar wie zal het machtswoord kunnen spreken?
Tot slot nog: alle methodes dringen een bepaalde mening op, soms heel onnadrukkelijk, maar toch. We hebben dus dikke docenten en dunne lesboeken nodig, zoals Frits van Oostrom 15 jaar geleden al schreef. Ik zou liever het gesprek voeren over hoe we docenten ‘dikker’ kunnen maken (dwz met een breder repertoire kunnen toerusten, ook ik ethische zin) dan ons verliezen in het beoordelen van methodes.
LikeLike
Bedankt voor deze bijdrage. Piet! Even kort ingaand op de discussie over onderwijs en normativiteit: ik vind de uitdrukking ‘Burgerschap als fuik’ een mooie vondst, precies om uitdrukking te geven aan een specifieke normatieve insteek. Over de moeilijk pedagogische vraag of wij onze kinderen / leerlingen al dan niet in onze fuik willen vangen, dan wel willen stimuleren om zelf te leren zwemmen zonder zich ‘blind’ te laten vangen in fuiken. Dit speelt op het vlak van alle urgente maatschappelijk discussies. Denk maar aan de vraag van vaccineren of niet. Graag zou ik leerlingen en kleindochters willen vangen in mijn ‘fuik’ van argumenten die onvermijdelijk leidt tot ‘vaccineren, ja doen!’. De uitdrukking ‘Burgerschap als fuik’ helpt mij om dit niet te doen. Die uitdrukking ga ik dus ook zelf graag gebruiken.
LikeLike