Slapeloos in Lutjebroek

Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het aprilnummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is in/voor het onderwijs. Deze is iets uitgebreider dan wat in Didactief verscheen.

Het nieuws werd begin 2015 groot gebracht in de pers! Onderzoekers in Groningen concludeerden, op basis van onderzoek onder ruim zevenhonderd middelbare scholieren, dat de schooldag later moet beginnen en tentamens later op de dag ingeroosterd moeten worden (Van der Vinne et al., 2015). Dit om ‘benadelen van avondtype leerlingen tegen te gaan’. Dit vind ik meer dan een beetje raar. Ze onderzochten ten eerste NIET de effecten van schooltijden op het leren, maar het effect van de tijd van toetsafname op de ochtend- en avondleerlingen. Bovendien vonden ze een correlatie en geen oorzakelijk verband. Als het onderzoek iets ondersteunt, is het hooguit dat we nader onderzoek moeten doen naar de helft van het advies, namelijk het mogelijk later plannen van tentamens.

Het is al lang bekend dat slaap essentieel is voor het goed functioneren van onze brein en dat een slaaptekort nadelig is voor concentratie en reactievermogen. Helaas, terwijl adolescenten circa negen uur slaap per nacht nodig hebben, krijgt ruim de helft minder dan zeven uur slaap per nacht. Dit slaaptekort, gepaard gaand met slaperigheid en slechte slaapkwaliteit (ondiepe en rusteloos slaap waarbij je ook vaak wakker wordt), hebben een duidelijk negatief effect op schoolprestaties[1]. In een experimentele studie[2] zorgden onderzoekers dat een groep adolescenten een week lang circa tien uur per nacht sliep. Ze vergeleken hen met diezelfde groep die in een andere week maar 6,5 uur per nacht sliep. Na de week keken deelnemers naar een onderwijsvideo van 30 minuten en kregen daarover een toets. De groep die ‘slaap gedepriveerd’ was presteerden zij significant slechter op toetsen, waren minder aandachtig gedurende het bekijken van de video en waren hun hersenen – gemeten met een hersenfilm (EEG) – minder alert.

Wat moeten wij hieraan doen? Een vaak gehoorde oplossing (bijvoorbeeld van de National Sleep Foundation) is later beginnen met school. Maar in welke klas begin je daarmee? De meeste eersteklassers hebben de hormonale veranderingen die de ‘slaapproblemen’ lijken te veroorzaken, nog niet ervaren, dus kunnen zij gewoon vroeg beginnen? De meeste derdeklassers daarentegen ondervinden wel de last van razende hormonen en dus moeten wij hen twee uur later laten beginnen? En wat te doen met de tweede klas? Voeg hieraan toe de grote verschillen in biologische rijping tussen leerlingen? En tot slot, ook onder scholieren heb je ochtendmensen en avondmensen. Als de schooldag later begint, benadelen wij dan de ochtendleerlingen niet?

Joke Meijer, hoogleraar neurofysiologie, schreef in NRC dat het veranderen van de schooltijden zinloos is, omdat het effect gering is en van zeer korte duur. Zij vergelijkt het met de overgang van zomertijd naar wintertijd. Even is het ‘later’ opstaan een verademing voor avondmensen, maar na enkele dagen verdwijnt dit voordeel, omdat zij aan de wintertijd gewend raken. Je zou eigenlijk bij deze gewenning opnieuw de tijden moeten verzetten!

Wat is dan een oplossing? Terug naar het Groningse onderzoek. Wat de onderzoekers onderzochten en ook vonden, betrof de toets-/tentamenresultaten van ochtend- en avondleerlingen op verschillende momenten. Zij kwamen erachter dat ochtendtypes geen nadeel hadden als de proefwerken in de vroege middag (tussen 12:45 en 15 uur) afgenomen werden, terwijl avondtypes veel lager scoorden op een proefwerk in de ochtend. Zij speculeren dat dit het gevolg zou kunnen zijn van de ‘algemene aandacht- en leernadelen’ die avondtypes ondervinden bij onderwijs dat vroeg begint. Hoewel zoiets mogelijk het geval kan zijn, hebben zij helaas dit niet bestudeerd en dus is hun advies zoals gezegd voorbarig.

Een tweede oplossing is zorgen dat een leerling slaap van hoge kwaliteit krijgt. Helaas is dit niet vanzelfsprekend. Veel jongeren nemen hun mobiele apparaten (smartphone, tablet,…) mee naar de slaapkamer. Deze apparaten geven ‘blauw licht’ (korte golflengte verrijkt licht) af. Dit soort licht onderdrukt de productie van melatonine wat een invloed heeft op het slaap-waakritme. Onderzoekers van Harvard University bestudeerden de effecten van het lezen van een boek op een elektronisch apparaat met het lezen van dezelfde tekst uit een boek vier uur voor het slapen gaan. Het kostte de iPadlezers meer tijd om in slaap te vallen, ze waren veel alerter en hadden een mindere slaapkwaliteit (minder REM-slaap). Verder, werd hun circadiaanse ritme met meer dan een uur uitgesteld met als gevolg dat zij ’s ochtends slaperiger en minder alert waren, ook na acht uur slaap, dan de boeklezers.

Dus, om collega Meijer te parafraseren: Slaaptekort onder jongeren is echt een probleem, maar het veranderen van de schooltijden is niet de oplossing.

Referenties

Van der Vinne, V., Zerbini, G.,…Kanterman, T. (2015). Timing of examinations affects school performance differently in early and late chronotypes. Journal of Biological Rhythms, 30, 53-60. doi: 10.1177/0748730414564786

Volg mij ook op Twitter: @P_A_Kirschner

[1] Dewald, J. F., Meijer, A. M., Oort, F. J., Kerkhof, G. A., & Bögels, S. M. (2010). The influence of sleep quality, sleep duration and sleepiness on school performance in children and adolescents: A meta-analytic review. Sleep Medicine Reviews, 14(3), 179–89. doi:10.1016/j.smrv.2009.10.004

[2] Beebe, D. W., Rose, D., & Amin, R. (2010). Adolescent health brief: Attention, learning, and arousal of experimentally sleep-restricted adolescents in a simulated classroom. The Journal of Adolescent Health : Official Publication of the Society for Adolescent Medicine, 47, 523–525. doi:10.1016/j.jadohealth.2010.03.005

About Paul Kirschner

Paul A. Kirschner is Universiteishoogleraar aan de Open Universiteit. Daarvoor was hij hoogleraar Onderwijspsychologie en directeur van het Fostering Effective, Efficient and Enjoyable Learning environments (FEEEL) programma aan het Welten-instituut (OU).. Hij is ook Visiting Professor Onderwijs met een leerstoel in Leren en Interactie in de Lerarenopleiding aan Oulu University (Finland). Hij is een internationaal erkende expert op zijn gebied en heeft zitting gehad in de Onderwijsraad in de periode 2000-2004 en is tegenwoordig lid van de Wetenschappelijk Technische Raad van SURF. Hij was President van de International Society for the Learning Sciences (ISLS) in de periode 2010-2011 en is tevens Fellow van de American Educational Research Association (en de eerste Europeaan die deze eer ontving). Hij is redacteur bij de hoog aangeschreven wetenschappelijke tijdschriften Journal of Computer Assisted Learning en Computers in Human Behavior, en hij is auteur van Ten steps to complex learning (Routledge/Erlbaum). Hij schrift ook regelmatig voor Didactief (de kolom KirschnerKiest over wat docenten kunnen met wetenschappelijke resultaten) en voor Van 12-18. In maart verscheen zijn nieuwe boek Urban Myths about Learning and Education. Hij wordt gezien als expert op veel gebieden en vooral computerondersteund samenwerkend leren (CSCL), het ontwerpen van innovatieve, elektronische leeromgevingen, mediagebruik in het onderwijs en het verwerven van complex cognitieve vaardigheden.

4 Reacties to “Slapeloos in Lutjebroek”

  1. Dit is op X, Y of Einstein? herblogden reageerde:

    De discussie duikt regelmatig op, Paul bekijkt of later met de schooldag beginnen een oplossing is voor pubers.

    Like

  2. Over dit thema schreef ik een tijdje geleden ook een stukje op de NIVOZ-website.
    http://nivoz.nl/opinie/#2748

    Mijn stelling is dat de vraag of je nu wel of niet schooltijden moet verlaten, nooit op te lossen is binnen het smalle referentiekader van huidig onderwijsonderzoek.

    In de eerste plaats omdat er meer te zeggen valt over goed onderwijs dan alleen toetsresultaten. Het aanleren van discipline om vroeg op te staan kan namelijk in zichzelf een resultaat van goed onderwijs zijn. Het hangt ervan af wat je onder goed onderwijs verstaat, en toetsresultaten is daar maar een beperkt criterium voor.

    In de tweede plaats omdat, zoals Paul Kirschner zelf ook al aanstipt, het misschien vooral een probleem is dat pubers ’s avonds te lang actief blijven en daardoor ’s ochtends moeite hebben met opstaan. Dat is ook een pedagogische kwestie, en daarmee een moreel-ethische. In hoeverre mogen en kunnen leraren van ouders vragen om te voorkomen dat leerlingen tot (heel) laat in de avond blijven whatsappen?
    Je kunt zeggen: dat is niet te onderzoeken. Nogmaals: misschien niet binnen het huidige kader.
    Maar het punt is dat leraren wel iedere dag met slaperige pubers worden geconfronteerd en daar iets mee moeten, met of zonder de juiste ‘evidence’. De morele vragen die het onderwijsonderzoek uit de weg gaat, zijn daarmee voor leraren onverminderd actueel. De vraag is welke (onderwijs)wetenschapper die nog wil beantwoorden. Dat lijkt me de kernvraag rond dit thema.

    Overigens was dit onderzoek mede het resultaat van een profielwerkstuk van twee scholieren, en als ik het me goed herinner gehonoreerd met een 10. Dat waren in ieder geval uitgeslapen types🙂

    Like

Trackbacks/Pingbacks

  1. Slapeloos in Lutjebroek | Gelukkig voor de klas... - 5 april 2015

    […] Deze blog schreef ik oorspronkelijk voor het aprilnummer van het blad Didactief waar ik tweemaandelijks iets schrijf over m.i. spraakmakend wetenschappelijk onderzoek en wat de betekenis daarvan is…  […]

    Like

  2. De zesmaandelijkse discussie over schooltijden | X, Y of Einstein? - 8 september 2015

    […] Maar zijn veranderende schooltijden echt de oplossing? Andere onderzoekers zijn hier nog niet zo zeker over. Lees deze blogpost van Paul Kirschner met meer…. […]

    Like

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen. Graag met je eigen naam ondertekenen, geen pseudoniemen. Anonieme reacties worden verwijderd.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: