Pas op voor geprotocolleerd onderwijs

In ‘Onderzoeken wat werkt in de klas 1’ (12/9) gaven Dick van der Wateren en ik een voorzet voor een te ontwikkelen manier om conclusies van meta-onderzoek naar de kwaliteit van het onderwijs in de alledaagse praktijk van het lesgeven toe te passen. In een discussie die Dick nogmaals aanzwengelde over de lijstjesterreur in het onderwijs werd een vergelijking gemaakt met de sterftelijstjes van ziekenhuizen. Van die vergelijking valt meer te leren, want ook in de gezondheidszorg worden algemene statistieken gebruikt om het handelen te sturen.

Dat is een fantastisch en vruchtbaar idee. Niet elke arts en zelfs niet elke superspecialist, hoe goed deze ook zijn vakkennis bijhoudt, kan ten eerste alles weten. Ten tweede, ook als hij daar heel ver mee komt, beschikt hij niet over de middelen om al die factoren op de juiste wijze te wegen teneinde er een behandeling of een diagnose op te baseren.

Dat lijken mij duidelijke constateringen en het is dan ook een goed idee om die algemene statistisch vastgestelde effectcijfers aan de praktijk ter beschikking te stellen. Daar hebben we het wereldwijde medisch onderzoek voor en de statistiek en het internet. MAAR, de vraag is HOE die inzichten ter beschikking komen. De protocollaire geneeskunde, dus werken met protocollen die moeten worden gevolgd en waar de inspectie zijn beoordeling op baseert als er iets fout gaat, is de verkeerde manier. Daarmee dwing je professionals een bepaalde beleidslijn te volgen, ongeacht de ‘kleine dingetjes’ die in deze situatie bij deze patiënt horen en die alleen de arts ter plaatse kan weten. ‘Dwingen’ lijkt een groot woord, maar het is waarschijnlijk nog erger als deze manier van denken en kijken bij specialisten een gewoonte wordt waarvan zij alle heil verwachten. Het gevaar is dat de creativiteit en de fantastische beslismachine die in de hersenen van de ervaren specialist zetelt door dogmatisch denken wordt overstemd.

Mijn schoonvader had prostaatkanker en werd opgenomen in een experiment waarin de hypothese werd getest dat bestraling van de primaire kanker (in de prostaat dus) kon voorkomen dat elders uitzaaiingen zouden ontstaan. Zijn kinderen hadden daarmee ingestemd omdat zij er van uit gingen dat hem dat extra aandacht zou opleveren. Hij werd zes maanden bestraald en aan het eind daarvan werd nergens waar men dat verwachtte kanker geconstateerd, dus: experiment geslaagd.

We draaien de film vijf maanden terug: na een maand bestraling kreeg mijn schoonvader allerlei ‘atypische’ klachten: grote slaapproblemen, evenwichtsstoornissen, geheugenproblemen. Zijn kinderen drongen aan op nader onderzoek, maar de artsen zeiden: ‘nee, dit kan niet van de bestraling zijn’ en negeerden dat verzoek. Mijn partner en haar broer raadpleegden het internet en vonden daar dat er iets anders aan de hand moest zijn. Misschien iets dat te maken had met een huidkanker die twintig jaar eerder met succes uit zijn hals was verwijderd.

Zij drongen nogmaals en zelfs diverse keren aan op nader onderzoek. Het gebeurde niet. Twee weken nadat het experiment geslaagd was verklaard, werd mijn schoonvader naakt en onderkoeld op de grond in de keuken aangetroffen, niet bij machte zich te bewegen of om hulp te roepen. Als zijn kinderen niet zo voortvarend waren geweest om de deur te forceren, was hij niet al (!) na twee dagen gevonden. In het ziekenhuis bleek hij zes olijfgrote tumoren in de hersenen te hebben: in zijn slaap-, bewegings-, evenwichts- en geheugencentra. Enkele maanden later is hij overleden. Het verweer van de specialisten: we hebben het protocol gevolgd, uitzaaiingen van prostaatkanker naar de hersenen komen bijna nooit voor.

Ik geef toe: het is een zeer dramatisch voorbeeld, maar het is wel echt gebeurd en in mijn optiek is het verschil tussen de gevolgen van een verkeerde aanpak in de gezondheidszorg en in het onderwijs eerder gradueel dan principieel. (En niet alleen omdat beter opgeleide mensen gezonder zijn en langer leven.)

Wat we ervan kunnen leren: het dogmatisch toepassen van gegeneraliseerde bevindingen uit grootschalig onderzoek en het uitschakelen van creativiteit en kritisch vermogen in de alledaagse praktijk is levensgevaarlijk en doodzonde.

About Flip Schrameijer

Dr. Flip Schrameijer is een onafhankelijk onderzoeker en schrijver op het terrein van de geestelijke gezondheidszorg en de jeugdzorg, waaronder autisme en architectuur.

7 Reacties to “Pas op voor geprotocolleerd onderwijs”

  1. Een zeer terechte waarschuwing. Protocolliseren heeft in het onderwijs veel minder nut dan in de geneeskunde omdat er veel minder hard onderzoek is in onderwijsland dan bij bv oncologie. Daarnaast zal het schoolbesturen er toe aanzetten om lager opgeleide leraren aan te nemen (er wordt toch voorgeschreven hoe ze moeten handelen). En niet in de laatste plaats wordt de machtsverhouding bestuur/leraar verder verslechterd en zullen weinig hoog opgeleiden nog leraar willen worden.
    Protocolliseren wordt straks ook voorgeschreven omdat men juridische ellende wil voorkomen. Liever fout handelen volgens een protocol dan juist handelen in afwijking daarvan. Maar de trend is al lang gaande.

    Like

  2. De beschreven situatie is heel triest en niemand toe te wensen. Gelukkig is onderwijs zelden zo levensbedreigend, of je het ” protocol” nu wel of niet volgt. Wat mij wel interesseert is dat we intussen wel veel weten wat wel of geen effecten heeft op het leren van leerlingen. Ik gebruik daarbij toch ook vaak het boek van Hattie. Ik merk dat de transfer van wetenschappelijke kennis maar lastig doordringt in de praktijk van alle dag in een VO-school. Natuurlijk moeten we niet vervallen in dogmatiek en oog blijven houden voor de aparte gevallen en de uitzonderingen. Zijn we al zo ver dat we kunnen zeggen dat er in ieder geval gemiddeld genomen de goede dingen worden gedaan? Ik twijfel daar aan en dan is het gegeven voorbeeld, hoe waar ook, voor sommigen ook een excuus dan maar niks te doen. Dat zou jammer zijn, nietwaar?

    Like

  3. Graag reageer ik op de blog ” Pas op voor geprotocolleerd onderwijs’. Integenstelling tot de schrijver van dit artikel ben ik juist een voorstander voor het gebruik van protocollen binnen het onderwijs (en ook binnen de gezondheidszorg).

    Protocollen bieden richtlijnen voor professionals voor goed handelen. Een professional weet hoe hij met protocollen om moet gaan. Protocollen zijn hulpmiddelen bij het nemen van beslissingen; ze helpen professionals bij het inzichtelijk maken waarom ze een bepaald besluit nemen en op welke wijze zij af willen of moeten wijken van het protocol. Zonder richtlijnen wordt dit niet duidelijk en zijn keuzes moeilijk te verantwoorden.

    Docenten, artsen, verpleegkundigen en andere beroepsbeoefenaars die niet in staat zijn om op juiste wijze (creatieve wijze) om te gaan met protocollen zijn geen professionals. Ook monteurs en andere technische medewerkers werken met protocollen maar weten dat elke merk auto weer anders is.

    Laten we vooral doorgaan met het omzetten van onderzoek naar richtlijnen en/of protocollen voor goed onderwijs. Opleidingen tot leerkracht moeten in hun aanbod aandacht hebben voor de transfer van onderzoeksresultaten naar de praktijk waarbij afstemming (creativiteit) met de student en de omgeving waarin het onderwijs moet plaatsvinden een basisvaardigheid gaat worden.

    Like

  4. Jakkes, wat een afschuwelijk voorbeeld van verkeerd hanteren van een protocol. Een protocol is niet bedoeld als de waarheid in alle gevallen, maar als hulpmiddel en basis voor professioneel handelen in een bepaalde situatie. Als professionals stoppen met denken is dat dodelijk, zo blijkt wel weer. En maak ajb geen protocol om dat tegen te gaan, maar zorg voor een lerende omgeving en professionele interactie!

    Like

  5. Flip eindigt met de zinnen:
    Wat we ervan kunnen leren: het dogmatisch toepassen van gegeneraliseerde bevindingen uit grootschalig onderzoek en het uitschakelen van creativiteit en kritisch vermogen in de alledaagse praktijk is levensgevaarlijk en doodzonde.
    Vanuit een reguliere setting met klassikaal onderwijs in het PO: ik heb het werken vanuit methodehandleidingen altijd al gevoeld als ‘protocollair’ werken. Je kiest als school een methode, wat betekent dat je je conformeert aan daarin beschreven werkwijze en visie. Afwijkingen worden teambreed besproken en er worden afspraken gemaakt om een lijn te trekken binnen de school. Tenminste, dat was het eerste dat ik mee kreeg als ‘verse’ leerkracht.
    In mijn idee werd ik daardoor al zo belemmerd in kritisch vermogen en creativiteit, dat ik bijna weer terug wilde naar ‘mijn oude werk’. Voordat ik in het onderwijs ging werken, werkte ik als onderzoeker (milieu- en geneesmiddelenonderzoek). Met veel protocollen (Standard operation procedures), maar vooral ook veel fundamenteel onderzoek, waarbij het aankomt op creativiteit en kritisch vermogen. Kennis en vaardigheden. Lezen van veel literatuur. Constante ontwikkeling. Altijd leren. De confrontatie met de kortzichtige manier waarop vaak met gepresenteerde onderzoeksgegevens wordt omgegaan in het onderwijs is mij een doorn in het oog. Alsjeblieft niet nog meer protocollen. Methodehandleidingen geven doelen en maken het volgen van een leerlijn overzichtelijk (naar ik mag hopen tenminste gebaseerd op gegeneraliseerde bevindingen uit onderzoek). Verder geven ze soms aardige didactische tips (ook uit onderzoeken?). Dat is meer dan genoeg voor een creatieve en kritische, goed opgeleide professional die ook zelf zijn vakkennis up to dat houdt.

    Like

  6. Helaas zou ik een zelfde verhaal kunnen opdissen. Ik verloor mijn kind aan kanker. Ze hadden het 6 jaren eerder kunnen ontdekken als ze onafhankelijk denkend goed hadden geluisterd. De artsen waren er achteraf zelf ontdaan over. Ze hadden namelijk alleen de protocollen gevolgd terwijl wij eigenlijk alles tot in de kleinste details hadden voorgelegd. Als iets onverklaarbaar is, helpen protocollen niet. Protocollen zijn of moeten zijn, de eerste hulp in noodsituaties. Zodra het kan, moet je ze verlaten en weer creatief ingrijpen, optreden.
    Protocollen zijn voor situaties waarin je je niet durft te verlaten op gezond verstand en voldoende kennis van iemand die iets moet doen. Protocollen zijn eigenlijk een gebrek aan vertrouwen. dat kan terecht zijn.
    Ongeluk? EHBO stabiele zijligging- ambulance – spoedeisende hulp en daarna artsen met meer verstand van zaken die zelf kunnen nadenken en goeddoen, ze hebben ervaring en weten wat ze doen.

    ik las in een reactie dat foute protocollen in het onderwijs niet levensbedreigend zijn. dat nog net niet maar ze zijn wel levensloopbepalend in veel gevallen.
    Kind is dyslectisch maar het mag nog niet getest worden…… kind ploetert door…. misschien intelligent genoeg om zonder hulp mavo te halen…… eindelijk komt de test
    leerling loopt niet genoeg achter, dus geen ondersteuning tenzij er rijke ouders zijn.

    Ik heb in mijn leven als juf al heel wat leerlingen die iets niet konden leren geholpen. Ik deed dat als alle gangbare protocollen gefaald hadden, ze waren opgegeven. Volgens mij deed ik niets bijzonders: ik luisterde en keek, ik vroeg en antwoordde, ik gaf het kind vertrouwen en liet weten dat leren inspanning kost van twee kanten maar dat inzet dan altijd werkt na kortere of langere tijd. Ik ging en ga altijd uit van het kind zelf anders is de motivatie er niet. Op dit moment ben ik de scholen moe. Waar wij vroeger gewaarschuwd werden om niet te vervallen in methodeslavernij, moeten wij tegenwoordig ons strikt houden aan de lijnen en aanwijzingen in de onmogelijk dikke handleidingen. Er bestaan bijvoorbeeld waanzinnig veel spellingsregels …..spellen de kinderen beter tegenwoordig? Laat hen oefenen in plaats 36 regels uit het hoofd leren.
    Lesgeven vind ik heerlijk, scholen zo langzamerhand verschrikkelijk.
    Als ik iets nieuwe bedenk vanavond voor een kind met een zeer matig getalbegrip moet ik dat eigenlijk eerst in een of ander plan inbedden alvorens dat te proberen. Als ik een 100 veld wil gebruiken omdat ik daar goede ervaringen mee heb , mag dat op sommige scholen niet……hoort niet bij de methode. Als die methode bij een leerling niet werkt…..laat me dan de vrijheid om iets anders te proberen. Adaptief onderwijs????? Nee, terreur van uitgeverijen die je indirect alles dwingend voorschrijven en daarnaast de betweterij van sommige begeleidende instanties waarvoor je heel vaal papieren moet invullen, gesprekken moet volgen maar die zelf niet met hun poten in de modder staan en een rustige goed betaalde baan hebben. ze werken hard, bedoelen het goedmaar het ene protocol is nog nat van de verf en er is al weer iets nieuws waar we achteraan moeten hollen. Steeds minder mensen durven hun mond open te doen bij allerlei flodderige cursussen…. het komt in je dossier….je POP en voor je het weet hebben ze een ander op het oog. Werklozen genoeg.

    Overigens worden de slagingspercentages van de middelbare scholen zeer be”invloed door de rijke ouders die hun kinderen naar bijlesinstituten sturen. Trouwens ook op basisscholen in rijke buurten valt dat op. Op die manier maskeer je de feiten. Wel fijn voor de schooldirecties

    Like

Trackbacks/Pingbacks

  1. Zin en onzin van ‘Best Practices’ | Blogcollectief Onderzoek Onderwijs - 6 oktober 2013

    […] twee eerdere blogs hebben Flip Schrameijer en ik (hier en hier) de vergelijking met de gezondheidszorg gemaakt. We kwamen o.a. tot de conclusie dat we grote […]

    Like

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen. Graag met je eigen naam ondertekenen, geen pseudoniemen. Anonieme reacties worden verwijderd.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: