Leren schrijven met de hand is essentieel. De kracht van ‘embodied cognition’

door Casper Hulshof

Dit is een bewerkte versie van mijn bijdrage aan de Onderwijskunde in Utrecht blog.

Al is het ook in de uitgeverswereld crisis, er is gelukkig nog ruimte om zo nu en dan een nieuw wetenschappelijk tijdschrift te starten. Een voor het onderwijs mogelijk interessant nieuw tijdschrift heeft als titel Trends in Neuroscience in Education. Het gaat over nieuwe ontwikkelingen met betrekking tot het toepassen van kennis uit de neurowetenschappen in het onderwijs. De trotse hoofdredacteur Manfred Spitzer verdedigt in de inleiding van het eerste nummer zijn stelling ‘To understand learning is to understand the brain’. Hij geeft toe dat neurowetenschap eigenlijk nog maar aan het begin staat. Maar net zoals gebrek aan kennis de gebroeders Wright er niet van weerhield om te proberen een provisorisch vliegtuig te bouwen, zo moeten ook onderwijsonderzoekers vooral pogingen doen de grenzen van de kennis op te zoeken. Hij waarschuwt voor te grote stappen in één keer (een kwaliteit waar met name beleidsmakers in uitblinken) maar betreurt het dat er vaak wat lacherig over het vertalen van fundamenteel onderzoek naar concrete toepassingen wordt gedaan. Dit tijdschrift is met een stevige ambitie opgezet.

De thema’s van de artikelen in het eerste nummer zijn vrij traditionele onderwijsonderwerpen: dyslexie, studiemotivatie, getallenkennis… maar de insteek is wel anders dan normaal. Dat komt duidelijk naar voren in een van de eerste artikelen, dat gaat over ‘embodied cognition’. De titel is “Embodiment theory and education: The foundations of cognition in perception and action”. Auteurs Markus Kiefer en Natalie Trummp zijn verbonden aan de Universiteit van Ulm in Duitsland. ‘Embodiment’ is het idee dat je denken niet los kunt zien van het lichaam waarin dat denken plaatsvindt. Dat is anders dan de ‘standaard’-psychologie, waarin geest en lichaam zorgvuldig van elkaar gescheiden zijn. Een korte uitleg.

Misschien ken je het ‘brain in a vat’-gedachte-experiment wel (in het Nederlands ‘Hersenen in een vat‘). Het is de gedachte dat je de hersenen los in een vat zou kunnen bewaren. Alle sensaties worden gesimuleerd. Het filosofische aspect zit hierin dat niemand van ons zeker weet dat hij geen stel hersenen in een vat is. Heel Descartiaans, allemaal. De cognitieve psychologie vormt in zekere zin een meer conceptuele variant van dit experiment: ons denken (cognitie) staat los van het medium waarin die cognitie plaatsvindt. De geest als software van het brein (de hardware) als het ware.

Wij zijn ons brein, zegt Dick Swaab. Maar wij zijn niet alleen ons brein, wij zijn ons lichaam. Sommigen zeggen: je moet met het lichaam, en met name de zintuigen, rekening houden als je iets over de werking van onze hersenen wil weten. Dat zijn de aanhangers van ‘embodied cognition’. Zij zeggen: onze zintuigen maar ook onze ledematen bepalen voor een deel onze cognitie, die daarmee dus ‘embodied’ is.

Raar idee? Ja en nee. Als je ‘s nachts wakker wordt weet je zonder te bewegen waarschijnlijk feilloos waar je armen zich bevinden (probeer het eens!). Dat vermogen wordt proprioperceptie genoemd. Proprioperceptie is wat dat betreft een zesde zintuig. Daarnaast blijkt onze lichaamshouding invloed te hebben op onze mentale ‘getallenlijn’. Consequentie: mensen die naar links leunen schatten de hoogte van de Eiffeltoren lager in dan mensen die naar rechts leunen. Dat onderzoek werd overigens bekroond met een Ignobel-prijs – voor onderzoek waar je om moet lachen, maar dat ook aan het denken zet.

Wat heeft het onderwijs aan kennis over embodied cognition? Het artikel van Kiefer en Trumpp gaat daar over. De auteurs gaan in op verschillende vormen van ‘embodiment': bij lezen en schrijven, bij geheugen voor gebeurtenissen, en bij conceptueel geheugen van objecten en getallen. Met name wat zij zeggen over lezen en schrijven is interessant voor het talenonderwijs. De auteurs tonen aan dat leren schrijven met de hand een beter geheugen voor de vorm van letters oplevert dan typen. Dat wordt verder ondersteund door gegevens uit ander artikel in hetzelfde tijdschrift (van James en Engelhardt).

Nu weet ik dat schrijven met de hand als activiteit op scholen langzamerhand naar de achtergrond verdwijnt. Heel normaal, volgens sommige juffen (getuige dit journaalitem van 2 februari jl.), maar eigenlijk niet zo handig, dus. Met de hand leren schrijven levert meer letter- en tekstbegrip op dan typen.

De andere onderwerpen in het artikel zijn ook interessant, maar meer zijdelings gerelateerd aan onderwijs. Het blijkt bijvoorbeeld zo te zijn dat het lezen van een woord dat met geluid geassocieerd is (‘telefoon’) tijdens het lezen ervan die sensorische hersengebieden activeert die met het daadwerkelijk horen van een telefoon te maken hebben. Voor het lezen over acties geldt hetzelfde: die brengen activatie in de motorische hersenschors teweeg. Tenslotte laat onderzoek naar ons conceptuele geheugen voor getallen zien hoe belangrijk het leren tellen met de vingers is voor een beter begrip van cijfers: hoe je als kind omgaat met het tellen op je vingers blijkt invloed te hebben op je gevoel voor getallen als volwassene! Het zijn fascinerende inkijkjes in een vakgebied dat nog een lange weg te gaan heeft, maar nu al tot toepassingen in het onderwijs kan leiden.

Al met al is Trends in Neuroscience and Education veelbelovend van start gegaan. Ik zal dit tijdschrift in de gaten houden. Als het onderzoek relevant is voor de onderwijspraktijk, dan zal ik daar zeker over rapporteren.

Bronnen

James, K.H., & Engelhardt, L. (2013). The effects of handwriting experience on functional brain development in pre-literate children. Trends in Neuroscience and Education, 1, 32-42. http://dx.doi.org/10.1016/j.tine.2012.08.001

Kiefer, M., & Trummp, N.M. (2013). Embodiment theory and education: The foundations of cognition in perception and action. Trends in Neuroscience and Education, 1, 15-20. http://dx.doi.org/10.1016/j.tine.2012.07.002

About Casper Hulshof

Casper Hulshof is docent bij de afdeling Onderwijskunde aan de Universiteit Utrecht. Hij is geïnteresseerd in alles wat met onderwijs, psychologie, en wetenschap in het algemeen te maken heeft en bekijkt de zaken het liefst met een nuchtere, kritische, maar altijd oprechte blik.

3 Reacties to “Leren schrijven met de hand is essentieel. De kracht van ‘embodied cognition’”

  1. Gisteravond (23-06-2013) zag ik een uitzending van Brandpunt, toevallig zoals meestal, over de ideeën van de Duitse hoogleraar Manfred Spitzer. Kinderen die op school met een Ipad werken zouden minder goed de leerstof verwerken dan kinderen die een stukje tekst zelf moeten schrijven met pen en papier. Ondersteuning van die uitspraak zou worden gevonden in neurologisch onderzoek. De bovenstaande blog is wellicht door de redactie van Brandpunt gelezen; de inhoud van de reportage was geheel in lijn met wat Casper Hulshof schrijft. Spitzer noemde heel terloops de term “embodied cognition” als grond voor zijn stelling. Een these die zegt dat processen in de hersenen in belangrijke mate beïnvloed worden door wat onze zintuigen als mogelijkheden bieden. Zintuigen zorgen niet alleen voor input en output van onze “geest” maar constitueren de hersenen/geest. Een interessante gedachte (voornamelijk in Canada en Australië uitgewerkt) die, wanneer goed doordacht, een behoorlijke invloed op het onderwijs kan hebben. In de uitzending werd een reactie gevraagd aan Maurice de Hond (van de Ipad-school). De Hond vond de ideeën van Spitzer, aldus de voice-over, ouderwets. Je kunt niet vroeg genoeg beginnen met de tablettechnologie, lijkt zijn stelling. Het bijzondere is dat in de sfeer van embodied cognition nog een andere these vaak gehanteerd wordt, die van “extended mind”. Daarbij worden zaken als een Ipad als verlengstuk van onze geest gezien. Wat in de uitzending als een tegenstelling werd gebracht kan heel goed als aanvulling op elkaar worden gezien aldus verschillende onderzoekers. De ruimte is hier te beperkt om uitvoeriger op de twee theses en hun samenhang in te gaan. Voor geïnteresseerden is voldoende Canadese en Australische literatuur te vinden.
    Hendrik Kupper, Wageningen/Lochem

    Like

  2. Nadat ik mijn reactie op de blog van Casper Hulshof over de ideeën van Manfred Spitzer had verstuurd las ik in de NRC (rubriek wetenschap, 24 juni, pag. 16) een interview met de Duitse hoogleraar. Zijn laatste boek is in het Nederlands vertaald; aanleiding voor een gesprek met de wetenschapsredactie van de NRC. Het verhaal in de krant geeft naar mijn mening een betere kijk op wat Spitzer beweert dan de uitzending van Brandpunt waarover ik in mijn vorige reactie schreef. De term embodiment komt in het stuk niet voor maar de omschrijving van het begrip is helder: om te kunnen leren moeten kinderen dingen doen, vastpakken, leren van de werkelijkheid dus, van echte zintuigelijke ervaringen. Of zoals dat bij embodied cognition heet “all knowing is doing ( and all doing is knowing)”. Om je cognitieve mogelijkheden te ontwikkelen is het van belang om zoveel mogelijk zintuigelijke ervaringen op te doen over ruimte, tijd en sociale contacten. Eerst wanneer je cognitie voldoende ontwikkeld is kun je hulpmiddelen zoals een Ipad goed gebruiken. Dus, pas als je geest goed gevormd is kun je hem uitbreiden met hulpmiddelen (extended mind these). Ook voor zogenoemde affectieve mogelijkheden is een brede zintuigelijke ervaring nodig. Spiegelneuronen zouden wel eens minder goed kunnen functioneren en daarmee het empathisch vermogen, bij te veel eenzijdige veegbewegingen op een Ipad.
    Over het vertalen van embodied cognition naar een didactische aanpak in de wiskunde is behoorlijk veel geschreven. Daarbij wordt steevast geconstateerd dat abstracte wiskundige begrippen bij voorkeur een aangrijpingspunt moeten vinden bij zintuigelijke ervaringen. Veraf, dichtbij, voor, achter, kleiner, groter e.d. hebben betekenis omdat mensen dat ooit spelenderwijs hebben ervaren.
    Het gebruik van IT-hulpmiddelen, ook in het onderwijs voor jonge kinderen, is niet te vermijden. Als de ideeën van Spitzer en andere embodiment-onderzoekers serieus genomen worden dan zouden hulpmiddelen als een Ipad de leermogelijkheden van kinderen kunnen uitbreiden.

    Hendrik Kupper, Wageningen/Lochem

    Referenties:
    Begg, A. (1999) Enactivism and Mathematics Education. Merga 22, pp 68-75.
    Clark, A. (2008), Supersizing the Mind. Embodiment, Action and Cognitive Extension. Oxford: Oxford University Press.
    Drodge, E.N. & Reid, D.A. (2000) Embodied Cognition and the Mathematical Emotional Orientation, Mathematical Thinking and Learning,2:4, 249-267.
    Lakoff,G. & Núñez, R.E. (2000) Where Mathematics Come From: How the Embodied Mind Brings Mathematics Into Being. Basic Books.
    Núñez , R. (2012): On the Science of Embodied Cognition in the 2010s: Research Questions, Appropriate Reductionism, and Testable Explanations, Journal of the Learning Sciences, 21:2, 324-336.
    Spitzer, M. (2013) Digitale dementie: Hoe wij ons verstand kapot maken. Atlas Contact.

    Like

Trackbacks/Pingbacks

  1. Leren schrijven? Blokletters zijn voldoende, zegt deze basisschool die alleen met tablets werkt. | Manuela Bazen-Steenkamp - 24/03/2013

    [...] Zie ook http://onderzoekonderwijs.net/2013/03/11/leren-schrijven-met-de-hand-is-essentieel-de-kracht-van-emb… [...]

    Like

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen. Graag met je eigen naam ondertekenen, geen pseudoniemen. Anonieme reacties worden verwijderd.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 2.309 andere volgers

%d bloggers like this: